Δευτέρα, 11 Μαΐου 2015

Ναός Παλαιάς Μητρόπολης Εδεσσας.

Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks

Βρίσκεται στην παραδοσιακή συνοικία Βαρόσι ανάμεσα στο σημερινό Μητροπολιτικό Μέγαρο και το παλιό Παρθεναγωγείο, στην άκρη του βράχου της Έδεσσας και αρχικά ήταν αφιερωμένος στον Χριστό, Σοφία και Λόγο του Θεού. 

  

Πηγή φωτογραφίας: istographos.blogspot.gr
Κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας μετονομάστηκε σε ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου για να αποφευχθεί η καταστροφή ή η μετατροπή του σε τζαμί γιατί όσες εκκλησίες ήταν αφιερωμένες στην "του Θεού Σοφία" σύμφωνα με ένα φιρμάνι του Σουλτάνου στα 1600 έπρεπε να γίνουν τζαμί, καθώς παρέπεμπαν στην Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης.


Ανήκει στον τύπο της τρίκλιτης βασιλικής με υπερυψωμένο το κεντρικό κλίτος και νάρθηκα στα δυτικά. Η αρχιτεκτονική και το ζωγραφικό σύνολό του έχει εμφανείς σχέσεις με μνημεία της Θεσσαλονίκης αλλά και της Κωνσταντινούπολης και αποτελεί το σημαντικότερο μνημείο της Παλαιολόγειας περιόδου στο νομό Πέλλας.

Πηγή φωτογραφίας: magdax.blogspot.gr
Πηγή φωτογραφίας: www.romnios.gr

Πηγή φωτογραφίας: www.tastv.gr
Εξαιρετικά αξιόλογοι και εντυπωσιακοί θεωρούνται οι κίονες του ναού που είναι κορινθιακού ρυθμού, οι οποίοι προέρχονται βέβαια από έναν παλαιότερο ναό.

Ειδικά, ο ανατολικός κίονας του ναού, έχει ένα ιδιαίτερο και αξιοσημείωτο ενδιαφέρον ενώ παρουσιάζει και πολλές ομοιότητες με έναν αντίστοιχο κίονα της Ραβέννας.

Επίσης πολύ αξιόλογα και εντυπωσιακά θεωρούνται και είναι τόσο το τέμπλο του ναού όσο όμως και ο υπέροχος επισκοπικός θρόνος κατασκευής κατά τον 18ο αιώνα.

Στο εσωτερικό του ναού της Παλαιάς Μητρόπολης, οι σωζόμενες τοιχογραφίες του, ανήκουν κυρίως σε δύο διαφορετικές χρονικές περιόδους.

Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks
Πηγή φωτογραφίας: www.polyptychon.gr
Πηγή φωτογραφίας: magdax.blogspot.gr

Πηγή φωτογραφίας: www.tastv.gr
Οι παλαιότερες, τοιχογραφίες του ναού της παλαιάς Μητρόπολης, χρονολογούνται στο διάστημα 1375 - 1385 ή ακόμη και 1389 ενώ εκτείνονται και στα τρία κλίτη του ναού και σώζονται βέβαια σήμερα, αποσπασματικά.

Τμήμα τους διατηρείται και στο χώρο του ιερού βήματος, σε πολλά σημεία, μάλιστα, έχουν επικαλυφθεί εξ ολοκλήρου από τις τοιχογραφίες του νεότερου στρώματος.

Το κύριο τμήμα του εικονογραφικού προγράμματος της περιόδου αυτής αναπτύσσεται στο κεντρικό κλίτος του ναού, σε τρεις ζώνες.



Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks
Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks
Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks


Η Αγία Βαρβάρα, τοιχογραφία του 13ου αιώνα
Πηγή φωτογραφίας: history-of-macedonia.com
Η ανώτερη ζώνη του εικονογραφικού προγράμματος περιλαμβάνει παραστάσεις του βασικού χριστολογικού κύκλου, διατηρημένες μόνο στη νότια κιονοστοιχία, και η μεσαία ζώνη περιλαμβάνει διάφορες σκηνές από τα Πάθη και αλλά και τον κύκλο της Ανάστασης.

Στη μεσαία ζώνη αυτή, στο δυτικό τοίχο ενσωματώνονται και τρεις ακόμη παραστάσεις από το Θεομητορικό κύκλο όπως η Κοίμηση της Θεοτόκου, που δεν σώζεται δυστυχώς σήμερα, πλαισιωμένη από τη Γέννηση αλλά και τα Εισόδια της Θεοτόκου.

Η κατώτερη ζώνη, που διακόπτεται από τα τοξωτά ανοίγματα, φιλοξενεί ολόσωμους αγίους, ενώ στα εσωρράχια των τοξοστοιχιών εικονίζονται ανά δύο, και ολόσωμοι προφήτες.

Στο νότιο και βόρειο κλίτος οι σωζόμενες τοιχογραφίες περιορίζονται μόνο στο βόρειο και στο νότιο τοίχο, αντίστοιχα.

Πηγή φωτογραφίας: www.polyptychon.gr
πηγή φωτογραφίας: loudias.blogspot.gr
Πηγή φωτογραφίας: www.romnios.gr

Πηγή φωτογραφίας: www.tastv.gr
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει όμως και η εικονογραφία των τεσσάρων πεσσοτοίχων του ναού.

Ο Χριστός, η Παναγία Θεοτόκος αλλά και οι Πρωτοκορυφαίοι Απόστολοι, ο Πέτρος και ο Παύλος κοσμούν αυτές τις επιφάνειες των δύο πεσσοτοίχων του ιερού.

Τις αντίστοιχες επιφάνειες των δυτικών πεσσοτοίχων του ναού, κοσμούν διάφοροι ολόσωμοι άγιοι.

Αποκαλυπτική όμως για την αρχική ονομασία του ναού ως ναός αφιερωμένος στην του "Θεού Σοφία και Λόγο", είναι και η κτητορική παράσταση που υπάρχει ανάμεσα σε τοιχογραφίες του 14ου αιώνα, στην νότια όψη του νοτιοδυτικού πεσσού, με τα ίχνη (Η ΣΟ)ΦΙΑ ΤΟΥ Θ(ΕΟ)Υ που επαληθεύουν την παράδοση και επιβεβαιώνουν τα ιστορικά στοιχεία για αφιέρωμα του ναού στην Σοφία του Θεού.


Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks
Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks
Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks

Πηγή φωτογραφίας: www.polyptychon.gr
Σε αυτήν την εικονογραφική παράσταση, εικονίζεται ο ανώνυμος χορηγός του ναού της παλαιάς Μητρόπολης, συνοδευόμενος και από τα παιδιά του, να προσφέρει ένα ομοίωμα του ναού στο Χριστό, που φέρει και την προσωνυμία ''Σοφία Θεού''.

Η όλη οργάνωση του εικονογραφικού προγράμματος της περιόδου αυτής ακολουθεί τη διάταξη και την ανάπτυξη διαφόρων αλλά και αντίστοιχων εικονογραφικών κύκλων των ναών του τέλους του 13ου αλλά και των αρχών του 14ου αιώνα, που ανήκουν στο καλλιτεχνικό περιβάλλον της Θεσσαλονίκης καθώς επίσης όμως και της Κωνσταντινούπολης

Με εργαστήρια των πόλεων αυτών, αλλά του δευτέρου μισού του 14ου αιώνα, συνδέονται οι τοιχογραφίες και από την άποψη της τεχνοτροπίας ενώ όμως παράλληλα αποτελούν και ένα αρκετά σημαντικό terminus ante quem που βοηθά και στην χρονολόγηση αυτού του μνημείου.

Το Άγιο Βήμα
Πηγή φωτογραφίας: 
Leonidas Papadopoulos Photoworks

Λεπτομέρεια του τέμπλου αριστερά του αγίου Βήματος
Πηγή φωτογραφίας: 
Leonidas Papadopoulos Photoworks
Λεπτομέρεια του τέμπλου δεξιά του αγίου Βήματος
Πηγή φωτογραφίας: 
Leonidas Papadopoulos Photoworks
Το δεξί κλίτος του ναού
Πηγή φωτογραφίας: 
Leonidas Papadopoulos Photoworks
το αριστερό κλίτος του ναού
Πηγή φωτογραφίας: 
Leonidas Papadopoulos Photoworks

Πηγή φωτογραφίας: www.tastv.gr
Στο 17ο αιώνα χρονολογούνται οι παραστάσεις του δεύτερου στρώματος διακόσμησης, στο χώρο του ιερού βήματος, στη βόρεια κιονοστοιχία και ψηλά στο φωταγωγό.

Την περίοδο αυτή της τουρκοκρατίας και πιθανόν στο διάστημα 1598 - 1688, ο ναός μετονομάσθηκε και αφιερώθηκε στην Κοίμηση της Θεοτόκου προκειμένου να σωθεί και να μην μετατραπεί σε τζαμί.

Στο μνημείο, μέσο προγράμματος ΕΣΠΑ έχουνε πραγματοποιηθεί διάφορες εργασίες αποκατάστασης του νάρθηκα και της νότιας στοάς.

Παράλληλα εκτελέσθηκαν ανασκαφές στο εσωτερικό του ναού, προκειμένου να αποσαφηνισθούν και οι οικοδομικές φάσεις του κτίσματος.

Στο πλαίσιο της συντήρησης του τοιχογραφικού διακόσμου του ναού της παλαιάς Μητρόπολης, πραγματοποιήθηκαν και ορισμένες εργασίες απομάκρυνσης των επιχρισμάτων και προληπτικής συντήρησης του νεότερου στρώματος τοιχογραφιών, στη βόρεια και νότια πλευρά του κεντρικού κλίτους, στα ανώτερα σημεία του ναού.

Το μνημείο σήμερα είναι προσβάσιμο και ανοιχτό για το κοινό και τους πιστούς ενώ πλέον τελούνται σε αυτό και θείες λειτουργίες.

Τηλέφωνο Μητρόπολης Εδέσσης, Πέλλης και Αλμωπίας: (+30) 23810 – 23500, fax: (+30) 23810-29945


Ευχαριστούμε θερμά τον σπουδαίο φωτογράφο Leonidas Papadopoulos Photoworks  για την ευγενική χορηγία των εξαιρετικών φωτογραφιών του μνημείου αυτού, των οποίων την άδεια χρήσης μας παραχώρησε.