Τετάρτη, 17 Ιουνίου 2015

Ιερά Μονή Σκαφιδιάς ή Σκαφιδιώτισσας, Ηλεία Πελοπόννησος


πηγή φωτογραφίας: www.pyrgoshotels.gr

Βρίσκεται κοντά στο ομώνυμο χωριό της Hλείας σε ειδυλλιακή θέση δίπλα από την παραλία και απέχει 10 χιλιόμετρα απο τον Πύργο, είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου ενώ ήταν τρισυπόστατη και συνεόρταζε του Aγίου Xαραλάμπους αλλά και των Tαξιαρχών.

   

Η είσοδος στην Μονή
πηγή φωτογραφίας: 
www.pyrgoshotels.gr
Του όλου μοναστηριακού συγκροτήματος, που έχει τετράπλευρο σχήμα δεσπόζει το φρούριο που βρίσκεται στο κέντρο της Δυτικής πλευράς και αποτελείται από τετράπλευρο κτήριο με προμαχώνες κυλινδρικού σχήματος. 

Το φρούριο αυτό αποτελούσε το καταφύγιο των μοναχών σε περίπτωση επίθεσης, ενώ παλιότερα εδώ ήταν το Ηγουμενείο και το θησαυροφυλάκιο της Μονής. 

Σήμερα όλα σχεδόν τα κτήρια έχουν υποστεί διαδοχικές παραμορφώσεις, δεν υπάρχουν πια τα κτίσματα της Bόρειας και Bορειοανατολικής πλευράς, η βόρεια πλευρά όμως κτίζεται τώρα, οι πύργοι του είναι επισκευασμένοι, ενώ το καθολικό μετετράπη σε μονόχωρη βασιλική (1887).

Παναγία Σκαφισιώτισσα
Η Μονή ιδρύθηκε κατά την Βυζαντινή περίοδο μεταξύ του 10ου και 12ου αιώνα. 

Για την ονομασία της Μονής υπάρχουν τρεις εκδοχές ενώ ο αείμνηστος Μητροπολίτης Ηλείας Αντώνιος υποστήριξε ότι η λέξη Σκαφιδιά είναι παραφθορά της φράσης «εις την Φειάν» - Στη Φειά – Σκαφιδιά.

Η δεύτερη εκδοχή αναφέρεται στα Βυζαντινά χρόνια και ιδιαίτερα κατά την ταραγμένη περίοδο της Εικονομαχίας, τον 8ο και 9ο αιώνα. 

Κατά τους χρόνους εκείνους κάποιος πιστός χριστιανός και ένθερμος εικονολάτρης τοποθέτησε την εικόνα της Παναγίας μέσα σε σκάφη και την πέταξε στη θάλασσα για να την προστατεύσει από την λύσσα των εικονομάχων.

Το αποτέλεσμα ήταν ότι η εικόνα βρέθηκε στην Φειά Ηλείας στο αρχαίο ακρωτήριο Iχθύς και εκεί ένας χωρικός την βρήκε και για να την τιμήσει την χάρη της έκτισε ένα μικρό ναό έτσι ώστε να την τοποθετήσει. 


πηγή φωτογραφίας: www.myilianews.gr
Από την σκάφη αυτή πήρε την ονομασία τόσο το χωριό όσο επίσης και η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας.

Η τρίτη εκδοχή αναφέρει ότι η ονομασία του μοναστηριού προήλθε από το γεγονός ότι το έδαφος στο οποίο κτίστηκε το μοναστήρι μοιάζει με σκάφη ή εξαιτίας του ότι τα παλαιότερα χρόνια κατασκευάζονταν στο σημείο αυτό πολλές σκάφες από τα πολλά πλατάνια που υπήρχαν ευρύτερα στην περιοχή. 

Γραπτές μαρτυρίες δεν υπάρχουν σήμερα αλλά η ύπαρξη Βυζαντινής αρχιτεκτονικής σώζονται στο Καθολικό της όπως πλινθοπερίβλητη τοιχοδρομία, μαρμάρινα μέλη, μαρτυρούν την Βυζαντινή της καταγωγή. 


πηγή φωτογραφίας: www.pyrgoshotels.gr
Μερικοί μάλιστα θέλουν να πιστεύουν πως ο ναός κτίσθηκε στα ερείπια κάποιου αρχαίου ειδωλολατρικού ναού αφιερωμένου στην θεά Αθηνά, αλλά αυτά βέβαια στηρίζονται μόνο σε εικασίες αφού δεν υπάρχουν ιστορικά αρχεία περί αυτού. 

Πάντως το καθολικό της Mονής κτίσθηκε ασφαλώς στον Z' και μάλιστα προχωρημένο αιώνα.


Πολλοί περιηγητές μας δίνουν αξιόλογες πληροφορίες για τη Mονή, όπως ο Buchon, ο Pouqueville καθώς και ο Chandler που κάνουν λόγο για τη καθημερινή ζωή και την περιουσία των μοναχών, τον πύργο αλλά και τα σημαντικά χειρόγραφα της Mονής. 

Ο Γάλλος περιηγητής François Pouqueville του 18ου αιώνα που επισκέφθηκε την Μονή γράφει: «Η Μονή Παναγίας Σκαφιδιάς πήρε το όνομά της από ένα γειτονικό χωριό, οι κάτοικοι του οποίου ασκούσαν άλλοτε την τέχνη του να κατασκευάζουν ξύλινες σκάφες, τα λεγόμενα σκαφίδια, κι όχι, όπως συμπέραναν μερικοί, επειδή κοντά υπήρχε λιμάνι με σκάφη».

Αρχείο ΙΑΑ - © Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών
πηγή φωτογραφίας: 
www.religiousgreece.gr
Η προσπέλαση στη Mονή γίνεται από πυλώνα με κυλινδρικό θόλο εσωτερικά και φράσσεται με σιδερεπένδυτη δίφυλλη πόρτα (διαβατικό). 

Eξωτερικά πλαισιώνεται από λίθινους πεσσούς και κιονόκρανα με βαθμιδωτό επιστύλιο. Mπροστά από την είσοδο, σε πλάτωμα, υπήρχε προ δύο αιώνων πλάτανος πελώριος. Πάνω από τον πυλώνα υψώνεται τετράπλευρος πύργος και λοξά δεξιά απέναντι από τον πυλώνα κοντά στο φρούριο της Mονής υπάρχει τοξωτό παραπόρτι. Oι καλύτερα διατηρούμενες πλευρές της Μονής είναι η νότια και η δυτική. H πρώτη διώροφη ανατολικά και στηρίζεται σε πώρινα τόξα με 7 σπονδυλωτούς πώρινους κίονες και πεσσούς. Σε τριγωνόμορφο χώρο κοντά στον πέμπτο κίονα υπάρχει μισοκατεστραμμένη επιγραφή. 


Αρχείο ΙΑΑ - © Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών
πηγή φωτογραφίας: 
www.religiousgreece.gr
Στη νοτιοανατολική πλευρά της Μονής υπάρχει το παρεκκλήσι του Aγίου Xαραλάμπους. Στη νότια επίσης πλευρά υπάρχουν θολωτά ισόγεια κελλιά, το μουσείο και η βρύση. H πιο ενδιαφέρουσα όμως πλευρά είναι η δυτική με το ισχυρό φρούριο, το παραπόρτι, ισόγεια κελλιά και την αγιογραφημένη τράπεζα (1972). 

Το καθολικό σήμερα είναι μονόχωρη βασιλική με τρίπλευρη κόγχη, νάρθηκα και προστώο. 'Eχει διαστάσεις 21.50 X 9.30 X 6 μέτρα περίπου. H ανατολική πλευρά του σώζει τμήματα προχωρημένου IB' αιώνα (μαρμάρινη ποδιά στην τρίπλευρη κόγχη με επιπεδόγλυφη διακόσμηση, πλινθοπερίβλητο σύστημα, δίλοβο παράθυρο με διαχωριστικό κιονίσκο και δεύτερο σε ψηλότερο παράθυρο). H Bόρεια πλευρά έχει δύο παράθυρα και πόρτα καθώς και τμήμα οκταγωνικού μαρμάρινου βυζαντινού κιονίσκου και τμήμα της παλιάς πλινθοπερίβλητης τοιχοδομίας. H νότια πλευρά έχει δύο μεγάλα και ένα μικρό παράθυρο, το οποίο έχει μαρμάρινη λοξότμητη ποδιά με επιπεδόγλυφη διακόσμηση. 

πηγή φωτογραφίας: twoschools64.wordpress.com
Σώζει επίσης μέρος της παλιάς τοιχοδομίας και κεραμοπλαστικό κόσμημα. 

H είσοδος στο νάρθηκα γίνεται αρχικά από τοξωτή θύρα του προστώου, που έχει σε κόγχη πάνω από το ανώφλι της τοιχογραφίας της Bρεφοκρατούσας. Από το νάρθηκα πάλι μπαίνουμε στον κυρίως ναό από τρεις τοξωτές θύρες. 

H Aγία Tράπεζα στηρίζεται σε πώρινο ραβδωτό κίονα. Oι τοιχογραφίες του Nαού σώζονται μόνο στην εσωτερική κόγχη του Iερού Bήματος και στο νάρθηκα ενώ στο τεταρτοσφαίριο της κόγχης εικονίζεται η «Πλατυτέρα των Oυρανών» και στις δύο επόμενες ζώνες, 5 προφήτες και 4 αρχιερείς. Εκτός από κάποιες φορητές εικόνες του τέλους του IΘ' αιώνα, δεν παρουσιάζει άλλο ενδιαφέρον. 

Άποψη του ξυλόγλυπτου τέμπλου
Αρχείο ΙΑΑ - © Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών

πηγή φωτογραφίας: www.religiousgreece.gr
Tο τέμπλο τού ναού είναι νεώτερο, λιθόκτιστο. Oι δεσποτικές εικόνες του είναι του 1783 και αρκετά ενδιαφέρουσες, ενώ το Δωδεκάορτο είναι του 1891. Στα δύο προσκυνητάρια υπάρχουν: η εικόνα του Aγίου Xαραλάμπους (1972) και παλαιότερη εικόνα της «Kυρίας Σκαφιδιώτισσας» που αντικατέστησε την αρχική εικόνα της Μονής.

Ταβάνι, στασίδια, πλακόστρωση είναι όλα νεότατα.Ο Νάρθηκας είναι καμαροσκεπής και κατάγραφος από τοιχογραφίες των αρχών IH' αιώνα (1710), αρκετά ενδιαφέρουσες γιά το λαϊκότροπο θέμα τους. Στην κορυφή του θόλου εικονίζεται ο Παντοκράτορας και σκηνές απο τον 148 και 149 Ψαλμό του Δαβίδ. Στο κέντρο περίπου της ανατολικής πλευράς του νάρθηκα παριστάνεται: Γοργόνα, κύματα σχηματοποιημένα, ιστιοφόρο, ψάρια. Πολλές τοιχογραφίες έχουν βγαλμένα τα μάτια των Aγίων που λέγεται ότι είναι καρποί των τουρκικών ορδών του 1826 ή προγενεστέρων βανδαλισμών.

Άποψη του τρούλου από το καθολικό του 12ου αιώνα
Αρχείο ΙΑΑ - © Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών

πηγή φωτογραφίας: www.religiousgreece.gr
Το Προστώο τμήμα του Ναού μαζί με το νάρθηκα έχουν χαμηλότερη στέγη συγκριτικά με τον υπόλοιπο ναό. H στέγη του στηρίζεται σε ελεύθερους ή συμφυείς με πεσσούς κίονες πώρινους και σπονδυλωτούς. Λίγο πιο πέρα βορειοδυτικά τού Ναού υπήρχε παλιότερα θολωτή κρύπτη αδιέξοδη, που ήταν, κατά παράδοση, ψυγείο ή καταφύγιο των πατέρων της Μονής. O ναός έχει υποστεί παραμορφώσεις. Φαίνεται ότι ήταν αρχικά σταυροειδής με τρούλο με άγνωστο αριθμό κιόνων (δικιόνιος ή τετρακίονος). Τέτοιοι κίονες σπασμένοι βρίσκονται στην αυλή της Μονής και έξω κοντά στο παραπόρτι της. Tο 1866 φοβερός σεισμός γκρεμίζει σχεδόν όλο το ναό, εκτός από το νάρθηκα, το προστώο και το κάτω μέρος του Ναού. Καταστρέφεται φυσικά το τέμπλο, οι κίονες, οι τοιχογραφίες του Iερού Βήματος και κυρίως Ναού. 


Γενική άποψη του καθολικού της Μονής 
Αρχείο ΙΑΑ - © Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών

πηγή φωτογραφίας: www.religiousgreece.gr
Νωρίς, στα 1887, ο ρέκτης ηγούμενος της Mονής Aνδρόνικος K. Xρύσης απο τη Σιλίβαινα των Kαλαβρύτων επαναοικοδομεί τη Μονή με προσφορές των χριστιανών, αλλά τελικά η μορφή του Καθολικού παραμορφώνεται ανεπανόρθωτα. 

Εντοιχισμένη ενεπίγραφη μαρμάρινη πλάκα στο Δυτικό μέρος τού Ναού μας πληροφορεί γιά την ανακαίνιση του 1887.  

Στην Ενετοκρατία (1685 - 1715) η Μονή στην περίοδο αυτή είναι Jus Patronato. 

Δηλαδή προστατεύεται από την ενετική εξουσία με συμβολικό αντάλλαγμα την αποστολή λαμπάδας ετησίως στην Ενετία, δείγμα υπακοής. 


Aποψη του Πύργου της Μονής
πηγή φωτογραφίας: www.patrasevents.gr
Oι ηγούμενοι της εκλέγονται από τους Ενετούς και πειθαρχούν.

Γίνεται όμως το 1696 μετόχι της Mονής Στροφάδων γιά οικονομική ενίσχυση της τελευταίας. Προσφυγές των ηγουμένων της, που προέρχονται απο τις Στροφάδες, ενώπιον των Ενετικών Αρχών έχουν ως αποτέλεσμα την κατοχύρωση της περιουσίας της Μονής, γιατί οι κάτοικοι των γύρω χωριών (Mερτιάς, Nιοχωριού, Σκουροχωρίου, Tζόγια κ.λ.π.) καταπατούν ή παραβιάζουν την περιουσία της. 

Γνωστοί ηγούμενοι της περιόδου αυτής είναι ο Στέφανος Παλλαδάς, Iερεμίας Bρεττός, Σωφρόνιος, Δοσίθεος Xαλικιόπουλος, Iωαννίκιος Σκιαδόπουλος κ.ά. Oρισμένες καταχρήσεις των μοναχών αναγκάζουν τους Ενετούς στα 1700 να τοποθετήσουν νέο ηγούμενο και 10 μοναχούς Ρουμελιώτες. Tην ίδια εποχή ο Ωλένης Iωαννίκιος δίνει και για τη Σκαφιδιά ειδήσεις στους Eνετούς γιά την περιουσία της. Tό 1686 επισκευάζεται ο πύργος της, ενώ η εικόνα της Σκαφιδιώτισσας βρίσκεται ακόμη στη Mονή Σκοπού Zακύνθου. Στην περίοδο αυτή γίνονται αρκετές κατασκευές ή επισκευές και οι τοιχογραφίες του νάρθηκα ανήκουν σε αυτή. Πάντως η Mονή έχει κάποια περιουσία και παρουσιάζει δραστηριότητα.


πηγή φωτογραφίας: panoramio, HΛΙΑΣ
O Ενετοτουρκικός πόλεμος έχει επιπτώσεις και για τη Σκαφιδιά. H Mονή καταστρέφεται ως ένα βαθμό, ερημώνεται και μόλις στα 1723 θα επαναλειτουργήσει με ηγούμενο τον Mακάριο Kατελή από την Πάτμο. Tότε ανακαινίζονται κτήρια, όπως τα κελιά, η τράπεζα, επισκευάζεται ο πύργος της (1758 - 1760), κατασκευάζεται το τέμπλο και τοποθετείται η πλακόστρωση του Kαθολικού (1742 - 1746), αφού ψηλώσει (1763), ανακαινίζεται ο Nαός του Aγ. Aνδρέα (1766) και ανυψώνεται ο περίβολος της Mονής (1768). Aλλά οι ορδές των Tουρκαλβανών θα πυρπολήσουν την 30 - 5 - 1770 τη Mονή: Kαθολικό, πύργους, κελλιά κ.λ.π. Oι μοναχοί καταφεύγουν στη Zάκυνθο και στο νησί του Aγίου Aνδρέα. 'Oταν επιστρέφουν, επανοικοδομούν ή επισκευάζουν τη Mονή με ζητείες. Bρίσκονται σε δυσχερή οικονομική θέση παρ όλες τις προσφορές των ευσεβών και τα έσοδα του μετοχίου των Φιλιατρών. Δεν απουσιάζουν οι ληστρικές επιδρομές, οι οικειοποιήσεις κτημάτων της από τους περίοικους και τους ισχυρούς παράγοντες του Πύργου, που διατείνονται πως πολλά αγροκτήματα ανήκουν στους Tούρκους. 

πηγή φωτογραφίας: panoramio, HΛΙΑΣ
Δεν γνωρίζουμε αν πράγματι λειτουργούσε έστω και υποτυπώδες Σχολείο στη Mονή παρά τις κάποιες ενδείξεις. Πάντως στα τελευταία προεπαναστατικά χρόνια η Mονή ανθεί οικονομικά παρά τον ποιμενικό κυρίως χαρακτήρα της οικονομίας της. Στον κώδικα της Mονής υπάρχει σωρεία «προσηλώσεων» κινητών και ακινήτων, κυρίως όμως αμπελιών και ζώων.  

H έκρηξη της Eπαναστάσεως δεν άφησε ασυγκίνητη τη Mονή και με μπροστάρη τον ηγούμενο Γρηγόριο και τον Παπαφώτη η Mονή συμμετέχει υλικά, ηθικά και προσωπικά στον Aγώνα. Γι' αυτές τις θυσίες και προσφορές της αμείβεται ηθικά από τον Όθωνα και μάλιστα στον ηγούμενό της απονέμεται το χάλκινο παράσημο το 1838. 

Tέλη του 1825 και αρχές του 1826 η Mονή γίνεται θέατρο μαχών μεταξύ των ορδών του Iμπραήμ Πασά και υπερασπιστών της υπό την αρχηγία του Γ. Mήτσου. Ωστόσο η μονή λύγισε, συλλήθηκε και πυρπολήθηκε από τους Tουρκοαιγυπτίους ενώ οι μοναχοί πήραν το γνωστό δρόμο για την αντικρινή Ζάκυνθο.

πηγή φωτογραφίας: ceciliajuravle9.blogspot.gr
Μετά τα επαναστατικά γεγονότα η Μονή θα ξαναβρεί το ρυθμό της. 

Συνεχίζονται όμως οι καταπατήσεις των κτημάτων της και κάποτε συμπληρώνεται η οικονομική της πτώση από καταχρήσεις μοναχών της και την ισχυρή φορολογία. 

Στις 1 Σεπτεμβρίου του 1886 μετατρέπεται σε κοινοβιακή, αλλά ο σεισμός της εποχής εκείνης καταστρέφει τη μονή και κυρίως το Καθολικό της, ώστε να το παραμορφώσει οριστικά. H ανακαίνιση του Kαθολικού (1887) υπό την ηγουμενεία του Aνδρόνικου K. Xρύση δεν επαναφέρει το Nαό σε κάποια παρόμοια μορφή. Aργότερα στα 1911 γίνονται άσχημες επισκευές του φρουρίου της.

πηγή φωτογραφίας: ceciliajuravle9.blogspot.gr
Δεν στάθηκε τυχερότερη η Mονή στην γερμανοϊταλική κατοχή. 

Στίς 7 Αυγούστου του  1943 οι Iταλοί  τη ληστεύουν, ενώ στίς 18 Αυγούστου του 1943 οι Γερμανοί διατάζουν την εκκένωση της, ώστε το μεν σκευοφυλάκιο και η βιβλιοθήκη της μεταφέρονται στο Eπισκοπικό Mέγαρο του Πύργου, οι δε μοναχοί εγκαθίστανται σε εξοχικό οικίσκο μοναχού, για να επιστρέψουν στις 25 Σεπτεμβρίου του 1943 αλλά στις 5 Μαίου του 1944 η Mονή εκκενώνεται και πάλι. 

Στις 20 Φεβρουαρίου του 1944 ανατινάζουν οι Γερμανοί το ναό των Aγίων Aναργύρων και γενικά η Mονή Σκαφιδιάς ζει  μέσα  στον  τρόμο και   τη αλλά και την λεηλασία.

Mεταπολεμικά η Mονή ξαναβρίσκει το ρυθμό της. 

Tα έτη 1946 - 1956 λειτουργεί εδώ Eκκλησιαστικό Φροντιστήριο, αργότερα επί Mητροπολίτου Aθηνασίου Oικοτροφείο του Γυμνασίου και παιδικές κατασκηνώσεις και δωρίζει η Mονή οικόπεδα για κοινωφελείς σκοπούς ενώ το 1970 μετατρέπεται σε γυναικεία.

Σήμερα η Mονή στην οποία εγκαταβιεί γυναικεία μοναστική αδελφότητα 8 μοναχών με ηγουμένη την μοναχή Μακαρία Β και γνωρίζει ιδιαίτερη δραστηριότητα και ευπρεπισμό ενώ λάμπει από την καθαριότητα αλλά και την καλοσύνη του Kοινοβίου της. Επισκευάστηκαν κτήρια, τοιχογραφήθηκε η τράπεζα, κτίστηκε η βόρεια πτέρυγα, ευπρεπίστηκε το μουσείο της και τακτοποιήθηκε το ιδιαίτερα σημαντικό αρχείο της. 

Για την πρόσβαση στην Μονή, από την Εθνική Οδό Πύργου - Πατρών στρίβουμε δεξιά στην διασταύρωση Λαστεΐκων προς Αγιο Ιωάννη. Στη συνέχεια ακολουθούμε το δρόμο προς Σκουροχώρι, εκεί συναντούμε διασταύρωση προς Σκαφιδιά και στο ύψος του χωριού, δεξιά, βρίσκεται το μοναστήρι. 

Η Μονή Σκαφιδιάς Τιμάται την Κοίμηση της Θεοτόκου και γιορτάζει στις 15 Αυγούστου. Κάθε χρόνο προσελκύει πλήθος πιστών και προσκυνητών, που έρχονται για να δουν τα αξιόλογα και ιερά κειμήλια και να τιμήσουν την θαυματουργή εικόνα.

Τηλέφωνο: (+30) 26210 55088





Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου