Κυριακή, 12 Ιουλίου 2015

Ναός Κοίμησης της Θεοτόκου λόφου Επισκοπής, Ανω Βόλος

πηγή φωτογραφίας: dimosvolos.gr, Γιάννης Αγγελίδης

Βρίσκεται την κορυφή του κωνικού, απότομου και πευκοφυτευμένου λόφου στην Επισκοπή του Άνω Βόλου, μέσα σε ένα βυζαντινό περίβολο που η πρόσβαση σε αυτόν γίνεται μόνο από την πλευρά του χωριού με ενα πλακόστρωτο φαρδύ δρομάκι.


φωτογραφία: imd.gr
Τα ερείπια οχυρωματικών περιβόλων, τα κατάλοιπα ενός κυκλικού πύργου (βίγλα) της οικογενείας των Μαλιασηνών, βυζαντινών αρχόντων της περιοχής, στο νότιο και πιο απόκρημνο σημείο του υψώματος μαρτυρούν για τη συνεχή κατοίκηση του λόφου ή την ύπαρξη κάποιου φρουρίου κατά τη βυζαντινή εποχή ενώ ο ανατολικός τοίχος του ναού με την τρίπλευρη αψίδα του ιερού είναι ότι έχει απομένει σήμερα από τον παλαιό βυζαντινό ναό που υπήρχε εκεί. 

Στη βορειοανατολική πλαγιά του λόφου σώζονται τα βυζαντινά παρεκκλήσια της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, του Γενεσίου του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου και του Αγίου Δημητρίου. 


φωτογραφία: imd.gr
Τα παρεκκλήσια αυτά θα πρέπει να ανήκαν παλαιότερα σε κάποιο, αταύτιστο προς το παρόν, βυζαντινό μοναστήρι. 

Το καθολικό αποτελεί τρίκλιτη θολοσκέπαστη Βασιλική χωρίς τρούλο με μέγιστες εξωτερικές διαστάσεις 15.20 x 8.50 μέτρων περίπου, χωρίς να υπολογίσουμε την αψίδα του ιερού. 

Το σημερινό του όνομα (Επισκοπή) ανάγεται στον ύστερο Μεσαίωνα. Πάντως, πρέπει να υπήρχε στην κορυφή του λόφου κάποιο μοναστήρι, που καταστράφηκε στα όψιμα Βυζαντινά χρόνια ή στους πρώτους αιώνες της Τουρκοκρατίας και στη θέση του ο Επίσκοπος Δημητριάδος Κάλλιστος έχτισε στα 1639 τη σημερινή εκκλησία. 


φωτογραφία: e-thessalia.gr
Ο ίδιος, σύμφωνα πάντοτε και με τις πηγές, μετέφερε τότε στο λόφο που είχε την κατοικία του αλλά και την έδρα της Αρχιεπισκοπής, μετά την ερήμωση της Δημητριάδας και την κατάληψη της περιοχής από τους Τούρκους το 1423 όπως άλλωστε και την εκδίωξη του Χριστιανικού πληθυσμού ακόμη και από το κάστρο των Αγίων Θεοδώρων. 

Το κτίριο όμως αυτό, το Επισκοπείο, δεν σώζεται σήμερα.

Σύμφωνα με την εντοιχισμένη επιγραφή (κτητορική) στη βορεινή είσοδο της σημερινής εκκλησίας ο Επίσκοπος της Δημητριάδος Κάλλιστος αναφέρεται ως «κτήτωρ».ηκας (νότια πλευρά).

φωτογραφία: www.volosinfo.gr
Ο ναός όμως φαίνεται να είναι αρκετά παλαιότερος. Ο Νίκος Νικονάνος απέδωσε την αρχική φάση του ναού της Επισκοπής στο 12ο αιώνα, μετά από σύγκριση με το ναό της Κοίμησης της Θεοτόκου στον Μέρμπακα της Αργολίδας και με το καθολικό της μονής της Βλαχέρνας στην Ηλεία, χωρίς όμως να διευκρινίζει με ποια από τις φάσεις του. 

Την απόδοση του στο 13ο αιώνα (πιθανόν στο πρώτο μισό) πρότεινε, ήδη από το 1984, ο Γ. Βελένης. 

Ο Χ. Μπούρας και η Λ. Μπούρα υποστήριξαν μια πιθανή ένταξη του μνημείου «στην περίοδο της Φραγκοκρατίας» ενώ αντίθετα, ο Στ. Μαμαλούκος χρονολόγησε πρόσφατα το ναό στον προχωρημένο 13ο αιώνα.

φωτογραφία: imd.gr
Tα κλίτη του ναού χωρίζονται από μία ενδιαφέρουσα κιονοστοιχία που αποτελείται από δύο κίονες στην κάθε πλευρά.

Την περίοδο της Τουρκοκρατίας προστέθηκε στη δυτική πλευρά του ναού ένας διώροφος εξω - νάρθηκας με τρεις καμάρες και στη νότια πλευρά του ναού ο σημερινός υπάρχων μονόροφος ξυλεπίστεγος εξω - νάρθηκας.

Τα ενσωματωμένα στους τοίχους (βόρειο, νότιο και ανατολικό) διάφορα και ποικίλα γλυπτά σχήματα όπως σύμβολα, γράμματα, πτηνά, επιπεδόγλυφες σε μάρμαρο ή και πέτρα παραστάσεις, προέρχονται από τα ερείπια μιας παλαιότερης μονής. Οι είσοδοι του ναού ανοίγονται στο βόρειο, το δυτικό και το νότιο τοίχο, ενώ μία άλλη είσοδος, δίπλα στη δυτική, οδηγεί με ξύλινη κλίμακα στο γυναικωνίτη.

Το εσωτερικό του ναού φωτίζεται από παράθυρα ανοιγμένα στα ψηλότερα σημεία του βόρειου τοίχου. 

Τα αντίστοιχα παράθυρα του νότιου τοίχου είναι σήμερα φραγμένα. Οι δύο προς Βορρά κίονες του κυρίως ναού είναι μονολιθικοί και σε δεύτερη χρήση, ενώ οι δύο αντίστοιχοι προς Νότο αποτελούνται από λίθινους σπονδύλους. 

Το δάπεδο του ναού καλύφθηκε σε νεότερη εποχή με μωσαϊκό. Από την τοιχογράφηση του 17ου αιώνα, που άλλοτε υπήρχε στο ναό, σώζονται ακόμη σε κακή κατάσταση παραστάσεις στο νότιο τοίχο. Πρόκειται για ολόσωμες μορφές αγίων που διατηρούν ελάχιστα κατάλοιπα χρωμάτων. Φαίνεται ότι οι περισσότερες παραστάσεις στο εσωτερικό του ναού καταστράφηκαν κατά την πυρπόληση του από τους Τούρκους το 1821. 

Οι τοιχογραφίες στο εξωτερικό του ναού, κάτω από το ξύλινο υπόστεγο, διατηρούνται σε καλύτερη κατάσταση, παρά τις φθορές που υπέστησαν στους νεότερους χρόνους. 

Στο εσωτερικό του ναού, στον ανατολικό τοίχο του ιερού και σε βάθος 30 - 40 εκ. από το μέτωπο της τοιχοποιίας, αποκαλύφθηκαν κατάλοιπα ενός παλαιότερου στρώματος τοιχογράφησης. Επάνω από την πρόθεση διακρίνεται τμήμα της σκηνής των Εισοδίων της Θεοτόκου, επάνω από το διακονικό, στα αριστερά, τμήμα από την Ανάληψη και, τέλος, η Πεντηκοστή. Στα δεξιά της Πεντηκοστής μια διακοσμητική ταινία μιμείται ορθομαρμάρωση. Οι τοιχογραφίες αυτού του στρώματος θα μπορούσαν να αποδοθούν, με βάση τα χαρακτηριστικά των προσώπων των μορφών, τις κινήσεις τους, τα χρώματα, τις πτυχώσεις των ενδυμάτων και άλλα στοιχεία, στο 16ο αιώνα.

εντοιχισμένο τμήμα από τη σαρκοφάγο
της Άννας Μελισσηνής
Στη δυτική πλευρά του ναού της Επισκοπής είναι εντοιχισμένο τμήμα από τη σαρκοφάγο της κατά κόσμον Άννας Μελισσηνής, (μοναχή «Ανθούσα»), συζύγου του Τοπάρχη Δημητριάδας και συγκτήτορα της μονής του Προφήτου Προδρόμου Νέας Πέτρας (Πορταριάς) Νικολάου Μελισσηνού. Ο σωζόμενος ναός είναι από τα παλαιότερα μεταβυζαντινά μνημεία του Πηλίου. Στην εξωτερική δε τοιχοποιία του μπορεί κανείς να διακρίνει την κτητορική επιγραφή με τη χρονολογία ΖΡΜΖ (=1639) στη βόρεια πλευρά κι ακόμα ένα πλήθος από εντοιχισμένα αρχιτεκτονικά μέλη και κυρίως επιστύλια, θωράκια και άλλα ανάγλυφα. Εντύπωση προκαλούν και τα πολλά περίτεχνα γλυπτά Βυζαντινής εποχής, τεμάχια που είναι εντοιχισμένα στους εσωτερικούς τοίχους του ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.

Οι επεμβάσεις αποκατάστασης στον λόφο της Επισκοπής έγιναν από την 7η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων σε συνεργασία με τον Δήμο Βόλου ενώ ο Ναός της Επισκοπής ανακηρύχθηκε ιστορικό διατηρητέο μνημείο με την απόφαση ΒΔ19-4-1921 - ΦΕΚ 68/Α/26-4-1921.

Τηλέφωνο: (+30) 24280 41507





Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου