Ιερός Ναός Παναγίας Καθολικής, Γαστούνη Ηλείας.

πηγή

Βρίσκεται στην άκρη, στις δυστικές παρυφές της πόλης της Γαστούνης, είναι αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου και είναι ένα από τα παλαιότερα βυζαντινά μνημεία της Ηλείας.

Άποψη της Παναγίας Καθολικής
πηγή

Η επωνυμία "Καθολική" με την οποία είναι περισσότερο γνωστός, προκύπτει είτε από τη λειτουργία του κατά τη μεταβυζαντινή περίοδο ως καθεδρικός - καθολικός ναός της Επισκοπής Ωλένης, είτε ως ανάμνηση της χρήσης του ως καθολικός ναός (δηλαδή ενοριακής εκκλησίας) του βυζαντινού οικισμού.

Χρονολογείται πιθανότατα στο δεύτερο μισό του 13ου αιώνα και πληροφορίες για την ίδρυσή του μας δίνει μια επιγραφή στην αψίδα του ιερού, που μάλλον αντιγράφει την αρχική κτητορική επιγραφή. 

Σύμφωνα με αυτή, ο ναός ανεγέρθηκε το έτος 1278 - 9 και κτήτορές του ήταν έξι αδέλφια, οι άρχοντες Καλληγόπουλοι και οι σύζυγοί τους, τα ονόματα των οποίων αναφέρονται και σε μία εγχάρακτη επιγραφή που σώζεται σε κακή κατάσταση και χρονολογείται επίσης στο δεύτερο μισό του 13ου αιώνα.

Άποψη εσωτερικά του Κςθολικού
πηγή

Ο ναός δεν έχει υποστεί πολλές μετατροπές και επεμβάσεις, εκτός από την προσθήκη κλειστού εξωνάρθηκα, ο οποίος είχε αρχικά τη μορφή ανοικτής στοάς, ενώ αλλοίωση προκάλεσαν κάποιες νεώτερες μετασκευές στα ανοίγματα.

Οι αρχικές είσοδοι στο ναό ήταν τρεις: η δυτική που ανοίγεται αξονικά στο νάρθηκα και άλλες δύο, σφραγισμένες σήμερα, στο νότιο και βόρειο τοίχο. Από αυτές η βόρεια φέρει λίθινο οξυκόρυφο γοτθικό πλαίσιο.

Αρχιτεκτονικά ο ναός ανήκει στον τύπο του σταυροειδούς εγγεγραμμένου, με νάρθηκα στη δυτική πλευρά και οκτάπλευρο τρούλο που στηρίζεται σε δύο κίονες. Η τοιχοποιία του ακολουθεί το πλινθοπερίκλειστο σύστημα, με διπλές πλίνθους γύρω από κάθε λίθο, και διακοσμείται με απλή κεραμοπλαστική διακόσμηση.

Άποψη του Καθολικού
πηγή

Άποψη του Καθολικού
πηγή

Άποψη των τοιχογραφιών του Καθολικού
πηγή

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το οξυκόρυφο τόξο στη σφραγισμένη σήμερα βόρεια θύρα, το μοναδικό στοιχείο του μνημείου που δείχνει φραγκική επίδραση ενώ σε μεταγενέστερους χρόνους προστέθηκε ο εξωνάρθηκας και ανοίχθηκαν οι μεγάλες θύρες.

Το εσωτερικό του Καθολικού διακοσμήθηκε με τοιχογραφίες και οι περισσότερες από αυτές χρονολογούνται με ακρίβεια στο 1702, την περίοδο της Ενετοκρατίας στην περιοχή ενώ σύμφωνα με επιγραφή που αναφέρει, οι τοιχογραφίες έγιναν με δαπάνη του Ιωαννικίου Νείρου, επισκόπου Ωλένης. Κατά τον 19ο αιώνα επιζωγραφήθηκε μέρος του εσωτερικού από κάποιο ζωγράφο που ονομαζόταν Σοφοκλής, και έγιναν κάποιες γενικότερες επισκευές στο κτήριο. 

Κυρίαρχη θέση στο εσωτερικού του ναού κατέχει και η θαυμάσια φορητή εικόνα της Θεοτόκου.

Ο ναός εορτάζει δύο φορές τον χρόνο, την Τρίτη του Πάσχα και στις 15 Αυγούστου.