Ιερά Μονή Αγίου Νικολάου εκ Βουνένης του Νέου, Καμπιά Βοιωτίας.

Βρίσκεται στην αγροτική περιοχή Καμπιά της Βοιωτίας, περίπου 5 χιλιόμετρα βορειοδυτικά του χωριού Διόνυσος (τέως Τσαμάλι) του Δήμου Ορχομενού στην Βοιωτία.

Άποψη του Καθολικού
πηγή

Ο Ναός αποτελούσε το καθολικό της ομώνυμης μονής, η οποία λειτουργούσε μέχρι και τους νεότερους χρόνους, το 19ο αιώνα και το οποίο ήταν μετόχι του Οσίου Λουκά στο Στείρη ήδη από τον 12ο αιώνα ενώ ο ναός διασώζει σχεδόν ακέραια και σε σχετικά καλή κατάσταση την αρχική μορφή του.

Τα υπόλοιπα κτήρια της μονής, σήμερα είναι σε ερειπιώδη κατάσταση ενώ χρονολογούνται από τα μορφολογικά και κατασκευαστικά στοιχεία τους μόλις στο 18ο ή και τον 19ο αιώνα. 

Κατά την περίοδο αυτή, με βάση τα σωζόμενα στοιχεία, το οικοδομικό συγκρότημα της μονής είχε κάτοψη τετράπλευρη, πλευράς περίπου 50 μέτρα.

Περιμετρικά της αυλής που περιέβαλλε το καθολικό, κατά μήκος της βόρειας, της δυτικής καθώς και της νότιας πλευράς της, υπήρχαν τρεις μακρόστενες πτέρυγες. 

Σε καλύτερη κατάσταση διατηρείται σήμερα στην βόρεια πλευρά, ένα επίμηκες διώροφο κτήριο εξωτερικών διαστάσεων 8.5 Χ 26 μέτρα ενώ σώζεται πλήρως το δυτικό τμήμα του καμαροσκέπαστου ισογείου του, πάνω στο οποίο έχει οικοδομηθεί ένα νεότερο κτίσμα κατά τη δεκαετία του 1920. 

Φωτογραφία της Μονής του Αγίου Νικολάου
Καμπιών, το 1890.
πηγή

Από τις άλλες δύο πτέρυγες, με διαστάσεις ανάλογες με αυτές της βόρειας πτέρυγας (7 Χ 47 μέτρα η δυτική και 9.5 Χ 33 μέτρα η νότια), διατηρείται μόνο η θεμελίωση. 

Στην ανατολική πλευρά της μονής υψωνόταν ένας μεγάλος μαντρότοιχος από αργολιθοδομή, στο νότιο τμήμα του οποίου υπήρχε η αρχική πύλη του συγκροτήματος ενώ δυστυχώς σήμερα διατηρούνται κατά χώραν μόνο οι παραστάδες της.

Ο ναός σύμφωνα με όλες τις κατά προσέγγιση ενδείξεις έχει ιδρυθεί προφανώς με χορηγίες κάποιων αξιωματούχων του Βυζαντίου καθώς δεν δικαιολογείται ένας τέτοιος ναός σε μια ερημική τοποθεσία να έχει χτιστεί με τέτοια μεγάλη δαπάνη των κατοίκων της περιοχής, αν και δεν υπάρχουν γραπτά στοιχεία βέβαια που να το επιβεβαιώνουν. 

Ο ναός από δυτικά
πηγή

Πηγές και άλλες ιστορικές μαρτυρίες δεν υπάρχουν, παρά το γεγονός ότι και τα δύο σπουδαία βυζαντινά μνημεία (Άγιος Νικόλαος και Όσιος Λουκάς) κατασκευάστηκαν από τα ίδια υλικά. 

Δεν θα ήταν υπερβολή να ειπωθεί ότι ο ναός στα Καμπιά έχει καλύτερη λιθοδομία γιατί είναι χτισμένος με λαξευμένους ογκόλιθους, πράγμα σπάνιο για την εποχή ενώ σύμφωνα και με τους μελετητές ο ναός στα Καμπιά είναι μία απομίμηση του Οσίου Λουκά και χαρακτηρίζεται ως ηπειρωτικού τύπου.

Το ότι η μονή του Αγίου Νικολάου είναι σύγχρονη αυτής του Οσίου Λουκά, αποδεικνύεται και από την ύπαρξη της γνωστής και περίφημης αγιογραφίας στην κρύπτη κάτω από το ναό, του Αγίου Ιωάννη του Καλοχτένη, όπου η στάση, η μορφή και τα χρώματά της μαρτυρούν την εποχή δημιουργίας της και ίδρυσης ταυτόχρονα της μονής. 

Η μορφή, ο ρυθμός, η κατασκευή του και τα χρησιμοποιηθέντα υλικά πιστοποιούν επίσης τη χρονολογία ανέγερσής της που σύμφωνα με την παράδοση κατασκευάσθηκε με υλικά που μετέφεραν τα βυζαντινά αυτοκρατορικά καράβια έως την Αταλάντη με τελικό προορισμό την μονή του Οσίου Λουκά του Στειριώτη. 

Ο ναός από βορειοανατολικά
πηγή

Η διαδρομή από την Αταλάντη έως το Στείρι περνούσε κάποτε από την περιοχή των Καμπιών. 

Όταν το καραβάνι έφτασε στα Καμπιά εμφανίστηκε ο Άγιος Νικόλαος και απαίτησε κάθε φορά που περνούν να αφήνουν από ένα μάρμαρο και έτσι με αυτές τις πέτρες χτίστηκε το σπουδαίο αυτό μοναστήρι.

Μία άλλη παράδοση όμως αναφέρει πως την εποχή που κτιζόταν ο Όσιος Λουκάς στο Στείρι μετέφεραν την πέτρα για το χτίσιμο της εκκλησιάς από τον Έξαρχο στο Στείρι, την φόρτωναν σε μουλάρια και ακολουθούσαν την δύσκολη όντος διαδρομή, επειδή η Κωπαΐδα ήταν εκείνη την εποχή λίμνη, στα ριζά και στις πλαγιές των περιοχών: Έξαρχος – Χαιρώνεια – Δαύλεια – Δίστομο  και Στείρι.

Άποψη του Καθολικού
πηγή

Στο λόφο πάνω από το χωριό Τσαμάλι τα μουλάρια γονάτιζαν και δεν ξεκινούσαν αν από κάθε φορτίο δεν άφηναν και από μία πέτρα. 

Έτσι στο χώρο που είναι χτισμένο σήμερα το μοναστήρι σχηματίσθηκε κυριολεκτικά, ένα ολόκληρο βουνό από πέτρες. 

Κι ενώ στο Στείρι ο 'Οσιος Λουκάς κτιζόταν, ο βοηθός του Αρχιμάστορα, ο κάλφας, ζήτησε από τον αφέντη του την άδεια στο χώρο που έμειναν οι πέτρες να κτίσει εκείνος μία εκκλησία προς τιμήν του Αγίου Νικολάου, το όραμα του οποίου είχε δει και του είχε ο Άγιος ζητήσει να του κτίσει εκκλησία, μετά από παρακάλια και ικεσίες ημερών ο Αρχιμάστορας δέχτηκε να δώσει άδεια, έτσι ο κάλφας εγκαθίσταται στην περιοχή Καμπιά και αρχίζει να οικοδομεί ναό. 

Άποψη του εσωτερικού του καθολικού του Ναού 
Αρχείο ΙΑΑ - © Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών

Όταν τέλειωσε το έργο του ήταν τόσο θαυμαστό, ενθουσιάστηκε πάρα πολύ, έτσι πήγε και ζήτησε από τον Αρχιμάστορά του να το δει και να το αξιολογήσει, όπως και έγινε. 

Ο Αρχιμάστορας το είδε πολύ προσεκτικά, το θαύμασε αλλά και ζήλεψε μέσα του πολύ βαθιά.

Η ζήλια του θόλωσε το νου, σκέφτηκε με ποιο τρόπο θα βγάλει από τη μέση τον επικίνδυνο ανταγωνιστή της τέχνης του και δεν άργησε να τον βρει. 

Διαπίστωσε δήθεν πως κάποιο κεραμίδι δεν είναι σωστά τοποθετημένο και διέταξε τον κάλφα να το ξανατοποθετήσει, ο κάλφας έβαλε την σκάλα να ανέβει ψηλά και τότε ο Αρχιμάστορας τράβηξε απότομα τη σκάλα και ο κάλφας βρέθηκε να πέφτει από ψηλά με το κεφάλι στο λιθόστρωτο. 

Άποψη του εσωτερικού του καθολικού του Ναού 
Αρχείο ΙΑΑ - © Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών

Τη στιγμή εκείνη περνούσε λευκό περιστέρι πάνω από το μοναστήρι και μαρμάρωσε, μένοντας εκεί στη στέγη της εκκλησίας, μαρμαρωμένο στους αιώνες.

Στον τόπο που χύθηκε το αίμα του κάλφα, φύτρωσε συκιά και αντί για γάλα, όταν έκοβες τα σύκα, έσταζαν αίμα ενώ η πέτρα που πάνω της χτύπησε το σώμα του κάλφα έσπασε και παραμένει σπασμένη εκεί.

Ο ναός του Αγίου Νικολάου έχει συμπεριληφθεί πολλές φορές λόγω της σπουδαιότητάς του σε ευρύτερες μελέτες βυζαντινής αρχιτεκτονικής και επιμέρους κατασκευαστικών θεμάτων, δεν έχει αποτελέσει ωστόσο το αντικείμενο κάποιας ειδικής επιστημονικής έρευνας. 

Άποψη των τοιχογραφιών του ναού 
πηγή

Βασική παραμένει η συνοπτική περιγραφή και τα σχέδια που δημοσίευσαν το 1901 οι R.W. Schultz και S.H. Barnsley στο πλαίσιο της μελέτης τους για τη μονή του Οσίου Λουκά, καθώς ο Άγιος Νικόλαος μιμείται την αρχιτεκτονική του καθολικού της μονής. 

Αρχιτεκτονικός τύπος και εσωτερικό.

Το μνημείο είναι μέτριων διαστάσεων, με κάτοψη σε σχήμα ορθογώνιου παραλληλόγραμμου, 10 x 12 μέτρα περίπου.

Μιμείται σε μικρότερη κλίμακα βέβαια το καθολικό του Οσίου Λουκά στο Στείρι Βοιωτίας, που χτίστηκε με αυτοκρατορική χορηγία μετά το 1011 και είχε καίρια επίδραση στη διαμόρφωση της «Ελλαδικής σχολής» της μεσοβυζαντινής αρχιτεκτονικής. 

Ανήκει στον ίδιο αρχιτεκτονικό τύπο, τον επονομαζόμενο «Ηπειρωτικό» ή «σύνθετο οκταγωνικό» με αυτόν τον τύπο να εμφανίζεται σε ολοκληρωμένη μορφή στο καθολικό της μονής του Οσίου Λουκά στο Στείρι και συναντάται σε σχετικά λίγα παραδείγματα, κυρίως κάποιων μεγάλων και πλούσιων μοναστηριακών ναών. 

Άποψη των τοιχογραφιών του ναού 

Στον τύπο αυτό κυρίαρχο στοιχείο παραμένει ο ευρύς τρούλος που καλύπτει τον κεντρικό χώρο, ο οποίος στο ναό του Αγίου Νικολάου έχει εσωτερική διάμετρο 5,3 μέτρα και βαίνει μέσω κάποιων μικρών σφαιρικών τριγώνων σε οκτώ τόξα που στηρίζονται σε ισάριθμους ογκώδεις πεσσούς – στον Άγιο Νικόλαο οι δύο δυτικοί έχουν αντικατασταθεί με κίονες. 

Τα τέσσερα από τα τόξα προεκτείνονται μέχρι τους εξωτερικούς τοίχους δίνοντας στην κάτοψη σταυρικό σχήμα, ενώ τα υπόλοιπα τέσσερα γεφυρώνουν, υπό μορφή ημιχωνίων, τις γωνίες του κεντρικού τετραγώνου. Ο κεντρικός χώρος πλαισιώνεται στις γωνίες με δευτερεύοντα μικρά διαμερίσματα.

Ο ναός του Αγίου Νικολάου έχει τριμερές ιερό βήμα στα ανατολικά και τριμερή, με ψηλές αναλογίες, νάρθηκα στα δυτικά. Στην ανατολική πλευρά του προβάλλει εξωτερικά, κατά το πρότυπο του Οσίου Λουκά, μόνο μία τρίπλευρη αψίδα με ένα μονόλοβο παράθυρο σε κάθε πλευρά της – κατά μίμηση επίσης του προτύπου του – καθώς κατά το 12ο αιώνα η διάνοιξη τριών παραθύρων στην κόγχη του ιερού βήματος ήταν σχετικά σπάνια. 

Στις δύο πλάγιες πλευρές του ναού προεξέχουν ελαφρά οι παραστάδες που στηρίζουν τα μέτωπα των τόξων των εγκάρσιων κεραιών του σταυρού. Το κτήριο είναι διάτρητο από μεγάλα δίλοβα ή τρίλοβα παράθυρα, ενώ στα μέτωπα των εγκάρσιων κεραιών ανοίγονται μεγάλα σύνθετα παράθυρα με αμφικίονες που εδράζονται στο δάπεδο και με μαρμάρινα θωράκια ανάμεσά τους, στην κάτω ζώνη, σύμφωνα με το πρότυπο του Οσίου Λουκά. 

Άποψη της τοιχοποιίας του Καθολικού
πηγή

Ο ναός εδράζεται σε ψηλή κρηπίδα με δύο αναβαθμούς και η έντονη κλίση του εδάφους επέτρεψε τη διαμόρφωση κάτω από το ναό μιας ημιυπόγειας κρύπτης (λανθασμένα ονομάζεται της Αγίας Βαρβάρας) ανάλογης με αυτήν της μονής του Οσίου Λουκά. 

Έχει έκταση σχεδόν ίση με εκείνη του κυρίως ναού και ανήκει στο σύνθετο σταυροειδή εγγεγραμμένο τύπο ενώ καλύπτεται από σταυροθόλια με νευρώσεις και ιδιοτυπία στην κάτοψή της αποτελεί η κατάργηση του διακονικού στο ανατολικό τμήμα.

Η μικρή κλίμακα του Ναού οδήγησε τον αρχιτέκτονά του σε πρωτότυπες λύσεις, που διαμορφώνουν ένα ενοποιημένο και φωτεινό χώρο εσωτερικά του ναού. 

Το ζεύγος των δυτικών ισχυρών πεσσών αντικαταστάθηκε από κομψούς κίονες, με αποτέλεσμα να επιτυγχάνεται κάποια ενοποίηση του νάρθηκα με τον κυρίως ναό. Στη γενικότερη ενοποίηση του εσωτερικού χώρου του ναού συμβάλλουν επίσης η κατάργηση των υπερώων (που υπάρχουν στον Όσιο Λουκά), η απλούστευση του νάρθηκα από διώροφο σε μονώροφο και το οκταγωνικό σε κάτοψη τύμπανο του τρούλου, το οποίο είναι ψηλότερο από εκείνο του τρούλου του καθολικού του Οσίου Λουκά.

Αρχιτεκτονικός διάκοσμος.

Το εσωτερικό της Κρύπτης
πηγή

Ανεξάρτητα από τις ιδιοτυπίες στην αρχιτεκτονική του ναού του Αγίου Νικολάου, εκείνο που τον κάνει να ξεχωρίζει ιδιαίτερα τόσο από το πρότυπό του όσο και από τα υπόλοιπα μνημεία της ίδιας περιόδου είναι η εξαιρετικά επιμελημένη διαμόρφωση των εξωτερικών του όψεων αποκλειστικά με λαξευτούς λίθους. 

Η τάση, που παρατηρείται κατά τη διάρκεια του 12ου αιώνα για ευρεία χρήση λαξευτών λίθων στις όψεις των ναών γενικότερα, εδώ γενικεύεται και εμφανίζεται στην πιο εξελιγμένη μορφή της. Ο αρχιτέκτονας του μνημείου του Αγίου Νικολάου στις Καμπιές Βοιωτίας επιλέγει συνειδητά και σχεδόν αποκλειστικά την σπουδαία αλλά επίσης και ιδιαίτερα δαπανηρή χρήση των λαξευτών λίθων. 

Το εσωτερικό της Κρύπτης
πηγή

Η χρήση των συνηθισμένων κατά την περίοδο αυτή κεραμικών πλίνθων περιορίζεται στο πλινθοπερίκλειστο σύστημα τοιχοποιίας του τυμπάνου του τρούλου, στον εξαιρετικά επιμελημένο κεραμικό διάκοσμο των τυμπάνων των δίβηλων ανοιγμάτων της υπόγειας κρύπτης, σε ορισμένα από τα οποία χρησιμοποιούνται μάλιστα έγκοπτα λεπτά τούβλα, και στην πρωτοποριακή για την εποχή λύση των πλίνθινων σταυροθολίων στον ίδιο χώρο.

Η καθαρότητα των επιφανειών και των περιγραμμάτων του κτίσματος το απομακρύνουν από την πολυχρωμία και τη γραφικότητα που χαρακτηρίζουν την αρχιτεκτονική της περιόδου και το κατατάσσουν στα αντιπροσωπευτικότερα δείγματα του κλασικισμού που αναβιώνει κατά τη διάρκεια του 12ου αιώνα, ενώ θεωρείται ένα από τα ωραιότερα και πιο ενδιαφέροντα μνημεία της περιόδου.

Τα ογκώδη ορθογωνισμένα κομμάτια σκληρού ασβεστόλιθου, που έχουν χρησιμοποιηθεί στην τοιχοποιία του σε πλήρεις και συνεχείς οριζόντιες στρώσεις, δεν προέρχονται – όπως συμβαίνει συχνά την περίοδο αυτή – από κάποιο αρχαίο μνημείο της περιοχής, αλλά έχουν εξορυχθεί και λαξευτεί με επιμέλεια ειδικά για την ανέγερση του ναού. 

Η είσοδος της Κρύπτης
πηγή

Η ίδια επιμέλεια παρατηρείται στη λάξευση και τέλεια συναρμογή των επιμέρους λίθινων κατασκευαστικών στοιχείων, όπως για παράδειγμα των τόξων και των τυμπάνων των δίλοβων ή τρίλοβων παραθύρων του ναού. 

Στο ναό σώζονται αρκετά αρχιτεκτονικά γλυπτά, τα περισσότερα από τα οποία παραμένουν αδημοσίευτα. 

Ορισμένα παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όπως για παράδειγμα τα κιονόκρανα των δύο κιόνων στο δυτικό τμήμα του ναού που κοσμούνται με πολύπλοκους φυτικούς σχηματισμούς και μιμούνται τα αντίστοιχα προγενέστερα κιονόκρανα της Παναγίας του Οσίου Λουκά, τα εξαιρετικής ποιότητας επιθήματα των μαρμάρινων αμφικιονίσκων στα σύνθετα ανοίγματα των εγκάρσιων κεραιών και το σχεδόν ολόγλυφο περιστέρι στο τύμπανο του τρίλοβου παραθύρου της αψίδας. Ορισμένα μεμονωμένα διάσπαρτα μαρμάρινα μέλη αποδίδονται στο αρχικό τέμπλο του ναού, που δεν έχει διασωθεί.

Αγιογραφίες.

Ο Χριστός Παντοκράτωρας
πηγή

Εσωτερικά το μνημείο έφερε τοιχογραφικό διάκοσμο, ο οποίος παραμένει αδημοσίευτος. 

Οι περισσότερες παραστάσεις έχουν υποστεί σημαντικές φθορές και σε ορισμένες περιπτώσεις καλύπτονται από νεότερα επιχρίσματα. Αποσπασματικά και σε κακή κατάσταση διατηρούνται επίσης οι τοιχογραφίες της υπόγειας κρύπτης, που δημοσιεύτηκαν το 1976 από την καθηγήτρια Μ. Παναγιωτίδη. 

Οι σωζόμενες παραστάσεις είναι λιγοστές, δίνουν όμως τη δυνατότητα να αποκατασταθεί το εικονογραφικό πρόγραμμα της κρύπτης: Έχει, όπως και στην ταφική κρύπτη του Οσίου Λουκά, σαφή ταφικό χαρακτήρα, σύμφωνα με τη χρήση του χώρου ως νεκρικού παρεκκλησίου και οστεοφυλακίου, όπου θα τελούνταν νεκρώσιμες τελετές στη μνήμη των νεκρών μοναχών της μοναστικής κοινότητας.

Άγιος Νικόλαος σε στάση ικεσίας
πηγή

Στο τεταρτοσφαίριο της κόγχης του ιερού εικονίζεται ο Χριστός Παντοκράτορας στον τύπο του Αντιφωνητή, ενώ στον ημικύλινδρο της αψίδας και στους πλάγιους τοίχους του ιερού εμφανίζονται συλλειτουργούντες ιεράρχες, από τους οποίους ενδιαφέρον παρουσιάζει ο ιδιαίτερα αγαπητός τοπικός Άγιος Ιωάννης Καλοκτένης, μητροπολίτης Θηβών, που πέθανε μεταξύ 1182 και 1193. 

Στον ίδιο χώρο, πάνω από το άνοιγμα προς την πρόθεση, εικονίζεται ο άγιος Νικόλαος σε προτομή, μετωπικός και δεόμενος, σε στάση ικεσίας και αυτό συσχετίζεται με την παρακείμενη μορφή του Παντοκράτορα Χριστού, που δέχεται τη μεσιτεία του.

Στο εικονογραφικό πρόγραμμα του κυρίως ναού δεν περιλαμβάνονται ευαγγελικές σκηνές, αλλά μόνο οι παραστάσεις μεμονωμένων μορφών αγίων. Τα σταυροθόλια έφεραν ανάμεσα σε σχηματοποιημένα φυτικά κοσμήματα στηθάρια με παραστάσεις αγίων σε προτομή. Σήμερα διατηρείται η παράσταση των τεσσάρων ευαγγελιστών στο βόρειο σταυροθόλιο και ενός αγγέλου στο κεντρικό. 

Ανατολική άποψη της Μονής
πηγή

Στο ανατολικό τμήμα του κυρίως ναού κυριαρχεί η παράσταση της Δέησης, με το Χριστό - Εμμανουήλ ανάμεσα στη Θεοτόκο και τον Ιωάννη Βαπτιστή. Στις υπόλοιπες διαθέσιμες επιφάνειες των χαμηλότερων μερών της κρύπτης παριστάνονται μοναστικοί άγιοι που, μαζί με τις υπόλοιπες μορφές, ενσωματώνονται σε μία Μεγάλη Δέηση υπέρ της των μοναχών σωτηρίας.

Οι τοιχογραφίες της κρύπτης χρονολογούνται στα τέλη του 13ου αιώνα και εντάσσονται σε ένα επαρχιακό καλλιτεχνικό ρεύμα το οποίο, αν και ακολουθεί έως ένα σημείο τις προοδευτικές τάσεις της εποχής, παραμένει κατά κύριο λόγο προσκολλημένο στην καλλιτεχνική παράδοση του προηγούμενου αιώνα. Σε μια μελλοντική συνολική δημοσίευση του μνημείου θα ήταν ενδιαφέρον να εξακριβωθεί η σχέση των τοιχογραφιών της κρύπτης με εκείνες του κυρίως ναού.

Η Μονή στην οποία φυλάσσεται και το άφθαρτο σκήνωμα του Αγίου Φλώρου, γιορτάζει στις 9 Μαΐου και τα τελευταία χρόνια λειτουργεί και πάλι σαν ανδρική μονή με ηγούμενο τον πάτερ Νεκτάριο Μήτσου και μοναχούς τους Δαμιανό και Ραφαήλ.

Τηλέφωνο επικοινωνίας: (+30) 22610 52080

Ιερά Μονή Οσίου Σεραφείμ Δομβούς, Βοιωτία.

Βρίσκεται σε υψόμετρο 619 μέτρων, κοντά στη βουνοκορφή "Παλιοβούνα" του Ελικώνα, στα νότια - νοτιοδυτικά της Βοιωτίας, κοντά στις παραλιακές τοποθεσίες "Ζάλτσα" και "Καραχάλιος" και ανάμεσα στα χωριά Δομβραίνα και Πρόδρομος (άλλοτε Χώστια).

Άποψη της Μονής

Η Μονή  είναι σταυροπηγιακή, όπως φαίνεται από συνοδικό γράμμα του Πατριάρχου Κυρίλλου Α' του Λουκάρεως και ιδρύθηκε από τον Όσιο Σεραφείμ στο τέλος του 16ου αιώνα,  ο οποίος, αφού μόνασε πολλά χρόνια στη μονή του Σαγματά, αναζήτησε νέο τόπο ασκήσεως στην τοποθεσία Δομπού του Ελικώνα, αυτό άλλωστε μαρτυρείται και από ένα σιγίλιο του Πατριάρχου Ματθαίου Β’ του 1601 το οποίο και φυλάσσεται στη Μονή. 

Το μοναστηριακό συγκρότημα έχει σήμερα φρουριακό χαρακτήρα, με τις πτέρυγες των κελιών να διατάσσονται γύρω από το κεντρικό καθολικό που τιμάται στη μνήμη της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα, παρ όλο που αναφέρεται ως Μονή Οσίου Σεραφείμ και ανήκει στον τύπο του τετρακιόνιου σταυροειδούς εγγεγραμμένου με τρούλο ναού και στον νάρθηκά του, βρίσκεται ο τάφος του οσίου Σεραφείμ.

Η επιγραφή ιστόρησης του Καθολικού της Μονής

Άποψη του εσωτερικού του Καθολικού από τον νάρθηκα.

Άποψη του εσωτερικού του Καθολικού.
Διακρίνεται το περίτεχνο τέμπλο του 7ου αιώνα.

Το Καθολικό της Μονής

Η αρχαιότερη εικόνα της μονής εικονίζει τον Όσιο Σεραφείμ και φιλοτεχνήθηκε το 1646, σαράντα έξι χρόνια μετά το θάνατό του ενώ είναι άγνωστου αγιογράφου, και έχει χαρακτηριστεί «Παλλάδιο της μονής».  

Στο Καθολικό της Μονής διατηρούνται τοιχογραφίες που ανήκουν σε διάφορες εποχές, το ξυλόγλυπτο τέμπλο είναι του 17ου αιώνα ενώ εκτός από τα σημαντικά κειμήλια της Μονής σε αυτήν φυλάσσεται ως ανεκτίμητος πνευματικός θησαυρός και η Τιμία Κάρα του κτήτορά της, Οσίου Σεραφείμ. 

Η Μονή που χαρακτηρίστηκε ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο με την απόφαση ΥΑ ΥΠΠΟ/ΓΔΑ/ΑΡΧ/Β1/Φ26/ΚΗΡ/1384/39/24-1-2002 - ΦΕΚ 198/Β/21-2-2002, από το Υπουργείο Πολιτισμού, συνέβαλε σημαντικά στον αγώνα το 1821 και έχει συνεχή λειτουργία από την ίδρυση της μέχρι και σήμερα. 

Άποψη του Καθολικού της Μονής

Άποψη του Καθολικού της Μονής

Ο τάφος του οσίου Σεραφείμ,
στον νάρθηκα του Καθολικού.

Η Μονή πέρα από την οικονομική βοήθεια και την ενίσχυση σε τρόφιμα, παρείχε στους επαναστάτες κατά την διάρκεια τού Αγώνα ακόμη και νοσηλευτικὲς υπηρεσίες στους αγωνιστές, όπως έκανε άλλωστε και καθ’ολη την διάρκεια της Τουρκοκρατίας στους κατοίκους τής περιοχής. 

Γύρω από το Μοναστήρι έγιναν πολλές μάχες. 

Το 1826 ο αρχιστράτηγος της Ρούμελης Γεώργιος Καραϊσκάκης, εκστρατεύοντας από την Ελευσίνα πρός την Κεντρικὴ Ρούμελη, τοποθέτησε στην Μονή φρουρά με επικεφαλής τον Νικόλαο Μπαρμπιτσιώτη, για να εμποδίσει τις κινήσεις του Κιουταχή ο οποίος στις 15 και 17 Νοεμβρίου της ίδιας χρονιάς, απέτυχε να καταλάβει το Μοναστήρι. 

Εκείνες τις μέρες, παραμονές της μάχης στην Αράχοβα,  αφηγείται ο Νεόφυτος Μεταξάς, βιογράφος του Οσίου Σεραφείμ αλλά και μέγας επαναστάτης επίσης, ο ευσεβής Καραϊσκάκης πέρασε από το Μοναστήρι, προσκύνησε μπροστά στην Εικόνα του Αγίου και είπε: «Ἅγιε τοῦ Θεοῦ, βοήθησέ με! Ἐπειδὴ μπορεῖς, γιατὶ ἔχεις πολλὴ παρρησία πρὸς τὸν φιλάνθρωπο Θεό, γιὰ νὰ καταστραφοῦν οἱ ἐχθροί, μὲ τὴν ἐκστρατεία μου ἐναντίον τους. Ὅλη ἡ ἐλπίδα μου καὶ ἡ ἐλπίδα τοῦ στρατοῦ μου ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴ δική σου προστασία, Ἅγιε Σεραφείμ. Τίποτε δὲν μπορῶ νὰ ἐπιτύχω ἐγὼ δίχως τὴ δική σου θερμὴ προστασία καὶ ἀντίληψη». 

Η Τιμία Κάρα του Οσίου Σεραφείμ του εν Δομβώ,
φυλάσσεται στην Μονή.

Αφού ασπάστηκε την ιερή Εικόνα με ευλάβεια, βγήκε από το Μοναστήρι και εξεστράτευσε εναντίον των Τούρκων, πού είχαν οχυρωθεί στην Αράχοβα, τούς νίκησε, σκοτώνοντας και τον Αλβανό αρχηγό τους Μουστάμπεη, έναν σημαντικό αξιωματικό του στρατάρχη Κιουταχή. 

Η Μονή αποτελεί Άβατο για τις γυναίκες βάση της επιθυμίας του Οσίου Σεραφείμ, οι οποίες μπορούν να φτάσουν μέχρι τον ναΐσκο τής Παναγίας, πού βρίσκεται αριστερά τής εσόδου της Μονής. 

Μάλιστα, υπάρχει και η προφορική παράδοση ότι επί βασιλείας Γεωργίου, η σύζυγός του και βασίλισσα της Ελλάδος Φρειδερίκη θέλησε να μπει στο μοναστήρι, παραβιάζοντας το άβατον. 

Την στιγμή όμως που πήγε να διαβεί την πύλη της μονής, άρχισε να τραντάζεται η γη, λες και γινόταν σεισμός και ράγισε ακόμη και το πέτρινο κάσωμα της πύλης, έτσι η Φρειδερίκη έντρομη έκανε μερικά βήματα πίσω και από τότε καμία γυναίκα δεν έχει τολμήσει να μπει στην μονή.

Πανοραμική άποψη της Μονής

Η πρόσβαση στην Ιερά Μονή είναι εξαιρετικά δύσκολη, ιδιαίτερα τους χειμερινούς μήνες γιατί γίνεται μόνο μέσω ενός χωματόδρομου και βρίσκεται σε απόσταση 10 χιλιομέτρων από το πλησιέστερο χωριό, τον Πρόδρομο. 

Υπάρχουν βέβαια, τρεις εναλλακτικές διαδρομές για να πάει κάποιος στην Μονή, που ξεκινούν από τα χωριά, Πρόδρομος, Κυριάκι μέσω της παραλίας της Ζελίτσας ή Ζάλτσας και Αγία Άννα. 

Η τελευταία διαδρομή είναι και η δυσκολότερη, καθώς ο δρόμος περνάει κοντά από την ψηλότερη κορυφή του όρους Ελικώνα και στην συνέχεια κατηφορίζει με απότομη κλίση του δρόμου, προς την μονή που από την ίδρυσή της είναι ανδρική με ηγούμενο σήμερα τον Αρχιμανδρίτη Νεκτάριο Τσεκούρα και οι ώρες που μπορεί κάποιος να την επισκεφθεί είναι 08.00 - 12.30  &  16.00 - 18.00. 

Η Μονή γιορτάζει κάθε χρόνο στις 6 Μαΐου, την μνήμη της κοιμήσεως του Οσίου.

Τηλέφωνο επικοινωνίας : 6975 789129.

ΤΟ ΑΦΘΑΡΤΟ ΣΚΗΝΩΜΑ ΤΟΥ ΟΣΙΟΥ ΛΟΥΚΑ ΤΟΥ ΕΝ ΣΤΕΙΡΙ.

Φυλάσσεται στην ομώνυμη Μονή στο Στείρι της Βοιωτίας.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Στην Ορθόδοξη Εκκλησία αποδίδουμε στα Αγία λείψανα τιμή και ευλαβική προσκύνηση, η όποια όμως δεν αποτελεί λατρευτική προσκύνηση η λατρεία. Τούτο γιατί κανείς ποτέ ορθόδοξος χριστιανός δεν ταύτισε στη σκέψη του τα τίμια λείψανα με «θεούς».Μακαριστός π. ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΑΛΕΒΙΖΟΠΟΥΛΟΣ (ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΑΙΡΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΟΜΑΔΩΝ).

Όσιος Λουκάς ο εν τῷ Στειρίῳ όρει ασκήσας

Ψηφιδωτό του 11ου αιώνα στην ομώνυμη 

Ιερά Μονή Οσίου Λουκά

στο Στεἰρι Βοιωτίας.

Ο Βίος του Οσίου Λουκά, κατά τον ιστορικό Γεώργιο Κρέμο, που τον δημοσίευσε για πρώτη φορά στα «Φωκικά» το 1874, έχει γραφεί με κάθε λεπτομέρεια, μετά το θάνατο του Οσίου, από κάποιον ανώνυμο μοναχό. 

Ο συγγραφέας της βιογραφίας που ήτανε βαθύς γνώστης της κατάστασης και των γεγονότων της εποχής, ικανότατος θεολόγος και άριστος λόγιος, μας δίνει αναμφισβήτητες πληροφορίες για το ναό και το μοναστήρι και παρέχει ιστορικές μαρτυρίες για τις μεγάλες επιδρομές των Σλάβων, των Αράβων, των Σαρακηνών, των Βουλγάρων κ.α.

Σύμφωνα με το βιογράφο, πατρίδα του Οσίου Λουκά ήταν το Καστρί της Φωκίδας, οι σημερινοί Δελφοί, είχε όμως καταγωγή από την Αίγινα, αλλά οι πρόγονοί του αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το νησί από τις ληστρικές επιδρομές των Αγαρηνών και να εγκατασταθούν στο Ιωαννίτζη, τοποθεσία της Δεσφίνας που βρίσκεται ανάμεσα στην αρχαία Κίρρα και την Αντικυρά. 

Η ιερά Μονή του Οσίου Λουκά στο Στείρι της Βοιωτίας

Αργότερα αποτραβήχτηκαν στο λιμανάκι Βαθύ, όπου γεννήθηκε ο πατέρας του Λουκά, Στέφανος και τέλος ανέβηκαν ψηλότερα και εγκαταστάθηκαν στους Δελφούς, ενώ ο πατέρας του παντρεύτηκε μία Αιγινήτισσα, την Ευφροσύνη, με την οποία απέκτησε επτά παιδιά και ο Λουκάς, ο τρίτος στη σειρά, γεννήθηκε στις 29 Ιουλίου του 896.

Η παιδική του ηλικία ήταν γεμάτη στερήσεις, σκληρή εργασία και ύστερα από το θάνατο του πατέρα του απορροφήθηκε στη μελέτη της Άγιας Γραφής και την προσευχή. 

Σε ηλικία 14 ετών ακολούθησε κρυφά από τη μητέρα του δύο μοναχούς από τη Ρώμη ως την Αθήνα και με σύσταση τους κατέφυγε πιθανότατα στη Μονή της Παντάνασσας (Μοναστηράκι) ή στην Εκκλησία της Παναγίας της Αθηνιώτισσας, που τότε ήταν πάνω στην Ακρόπολη, όπου και έγινε μοναχός.

Γενική άποψη του καθολικού του Ναού της Μονής
Αρχείο ΙΑΑ - © Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών
πηγή

Πιθανόν να έμεινε για λίγο και σε ένα ασκητήριο στην πλαγιά του Υμηττού, όπου σήμερα είναι η μονή του Αστερίου, Ασκητήριο Λουκά από του Στειρίου - Αστερίου, κατά κάποια εκδοχή.

Με τις πολλές όμως παρακλήσεις της μητέρας του επέστρεψε στην οικογένειά του και μετά από λίγου μήνες, με την συγκατάθεση της μητέρας του αποσύρθηκε για να μονάσει στο Ιωαννίτζη, όπου παρέμεινε επτά χρόνια, κοντά σε ένα μικρό εκκλησάκι των Αγίων Αναργύρων, Κοσμά και Δαμιανού, από το 910 ως το 917.

Από δύο μοναχούς που πέρασαν από εκεί πηγαίνοντας στη Ρώμη, πήρε το μέγα αγγελικόν σχήμα, έγινε δηλαδή μεγαλόσχημος, όμως λόγω της επιδρομής των Βουλγάρων στη Βοιωτία και τη Φωκίδα, πέρασε στην απέναντι του Κορινθιακού κόλπου ακτή, όπου παρέμεινε 10 χρόνια, από το 917-927, κοντά στο στυλίτη του Ζεμένου. 

Η Μονή του Οσίου Λουκά αποτελεί Μνημείο της UNESCO

Το 927, σε ηλικία 31 ετών κατέφυγε και πάλι στο Ιωαννίτζη, όπου παρέμεινε επί 12 χρόνια, από το 927 ως το 939 όταν εγκατέλειψε το Ιωαννίτζη και ήρθε στον Κάλαμο (σήμερα λέγεται Ζάλτσα), περιοχή κοντά στην αρχαία Βούλιδα, όπου έμεινε τρία χρόνια. 

Στη συνέχεια έφυγε μαζί με άλλους για να σωθεί από επιδρομή των Τούρκων και πέρασε στο μικρό νησί Άμπελο απέναντι από την Αντίκυρα, την οποία εγκατέλειψε το 945 για να εγκατασταθεί οριστικά πλέον στη σημερινή θέση του μοναστηριού σε ηλικία περίπου 49 ετών, όπου και απεβίωσε στις 7 Φεβρουαρίου του 953.

Στο Στείρι τον επισκέπτονταν χιλιάδες πιστοί που ζητούσαν συμπαράσταση στις δυσκολίες τους και θεία φώτιση στη ζωή τους, ανάμεσά τους και ο στρατηγός του Θέματος της Ελλάδος Κρηνίτης Αροτράς.

Η φήμη του τράβηξε στο Στείρι και άλλους ασκητές, όπως το Γρηγόριο, τον Παγκράτιο, το Θεοδόσιο όπου μαζί τους και με την οικονομική βοήθεια πολλών θαυμαστών του, στρατηγών και άλλων αξιωματούχων του Κράτους, άρχισε την οικοδόμηση της εκκλησίας της Αγίας Βαρβάρας. 

Ο Ναός της Αγίας Βαρβάρας στην κρύπτη του  οποίου
βρίσκεται ο τάφος του Οσίου Λουκά

Δεν πρόλαβε όμως να την τελειώσει, τον Νοέμβριο του 952 πρόβλεψε το θάνατο του και στις 7 Φεβρουαρίου του 953 εγκατέλειψε την επίγεια ζωή, έζησε 56 έτη, 7 μήνες και 8 μέρες ενώ ο μαθητής του Γρηγόριος τον έθαψε μέσα στο κελί του και η φήμη ότι το λείψανά του ήταν θαυματουργά έκανε πλήθος πιστών να συρρέουν στο μοναστήρι για να θεραπευθούν και τα αρχικά κτίσματα έδωσαν τη θέση τους σε μνημειωδέστερα κτίρια.

Δύο χρόνια μετά το θάνατό του μερικοί από τους μαθητές του ολοκλήρωσαν το ναό της Αγίας Βαρβάρας και μετέτρεψαν το κελλί του, όπου ήταν και ο τάφος του, σε «ιερόν ευκτήριον» και έτσι ιδρύθηκε η πρώτη μοναστική κοινότητα στα 955. 

Ο Όσιος διακρίθηκε για την εργατικότητα, την φιλοκαλία, την εγκράτεια, την ευσπλαχνία, την φιλοξενία και την φιλανθρωπία. 

Είχε προικισθεί επίσης με προφητική ικανότητα, η οποία αποδείχτηκε αλάνθαστη τόσο στον εθνικό όσο και στον ιδιωτικό βίο, εκτός από την αυστηρή ασκητική ζωή που έκανε, την ταπεινοφροσύνη του, την αγάπη του για όλους τους ανθρώπους, την απέραντη φιλανθρωπία του, την ακλόνητη πίστη του στο Χριστό και γενικά την ευσέβειά του, είχε μεγάλη θαυματουργική και θεραπευτική δύναμη. 

Το άφθαρτο σκήνωμα του Οσίου Λουκά

Άπειρα είναι τα θαύματα που έκανε στη ζωή του, αλλά και μετά το θάνατο του εκατοντάδες και χιλιάδες ασθενείς έρχονταν προσκυνητές και ικέτες στον τάφο του από τον οποίο ανάβλυζε μύρο, και έβρισκαν τη θεραπεία τους. 

Εκτός από τα άλλα ο Όσιος είχε και προφητική ικανότητα, πολλά γεγονότα είχε προβλέψει, όπως την επιδρομή των Βουλγάρων, την απελευθέρωση της Κρήτης από την κατοχή των Αράβων, το θάνατό του κ.λ.π.

Δικαιολογημένη λοιπόν ήταν η εκτίμηση και η αγάπη που είχαν για αυτόν όλοι οι Χριστιανοί, η απελευθέρωση μάλιστα της Κρήτης, την οποία είχε προβλέψει το 942 και η οποία πραγματοποιήθηκε 2 περίπου χρόνια ύστερα, το 961, από το Νικηφόρο Φωκά, συντέλεσε στο να αυξηθεί ο σεβασμός προς τη μνήμη του σε όλη τη Χριστιανοσύνη και ιδιαιτέρως στη βασιλεύουσα Κωνσταντινούπολη. 

Οι Άγιοι της Βοιωτίας.

Ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Λουκάς, Άγιος Ρούφος Πρώτος 

Επίσκοπος Θηβών, Ο Άγιος Ιωάννης ο Καλοκτένης Μητροπολίτης 

Θηβών και Έξαρχος Πάσης Βοιωτίας ο Νέος Ελεήμων, 

Ο Άγιος Ρηγίνος Επίσκοπος Σκοπέλου ο Λεβαδεύς, Οι Όσιοι 

Λουκάς ο εν Στειρίω,Κλήμης και Γερμανός οι εν 

Σαγματά,Μελέτιος ο εν Κιθαιρώνι,Σεραφείμ ο εν Δομπώ

και Νικήτας ο εκ Θηβών.

Πλούσιες δωρεές στέλνονταν στη Μονή τακτικά, έτσι, όχι μόνο τελείωσε η εκκλησία της Αγίας Βαρβάρας, η οποία σήμερα είναι αφιερωμένη στη Θεοτόκο, αλλά ύστερα από λίγα χρόνια, το 1011, κτίστηκε και ο δεύτερος, ο μεγάλος ναός, το Καθολικό, από τον ηγούμενο Φιλόθεο και τους συνασκητές του Γαβριήλ, Γρηγόριο, Πέτρο κ.ά. και αφιερώθηκε στον όσιο Λουκά.

Η παράδοση του μοναστηριού βεβαίωνε ότι τα ιερά λείψανα του Οσίου είχαν αρπαγεί κατά τον 13ο αιώνα από τους Σταυροφόρους και είχαν μεταφερθεί στο Βατικανό. 

Η είδηση της ανεύρεσης τους ήρθε από τη Βενετία, στην οποία κατέληξαν ως έξης: όταν οι Τούρκοι κατέλαβαν τη Βοιωτία στα 1460 μια ομάδα μοναχών διέφυγε με το σκήνωμα του Οσίου στη Λευκάδα, μετά την κατάκτηση και της Λευκάδας τα λείψανα του Οσίου μεταφέρθηκαν στη Βοσνία. 

Όταν τον Ιούλιο του 1463 η Βοσνία κατακτήθηκε και αυτή από τους Τούρκους, Φραγκισκανοί μοναχοί μετέφεραν τα ιερά λείψανα στη Βενετία, ήδη όμως είχε δημιουργηθεί μία σύγχυση και θεωρήθηκε ότι τα λείψανα του Οσίου Λουκά ανήκουν στον Απόστολο και Ευαγγελιστή Λουκά, που είχε ενταφιαστεί και αυτός στην πόλη των Θηβών. 

Επακολούθησαν συζητήσεις και Σύνοδος Καρδιναλίων στις 16 Δεκεμβρίου του 1464, όπου αποδείχθηκε ότι τα λείψανα που είχαν μεταφερθεί στην Ιταλία ανήκαν σε μοναχό της Ανατολικής Εκκλησίας, τον Λουκά, τον επονομαζόμενο «Στειριώτη».

Στις 11 Οκτωβρίου του 1986, η Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας μετά από ενέργειες του τότε Μητροπολίτη Θηβών και Λεβαδείας Ιερωνύμου και όλων των τοπικών αρχόντων της Βοιωτίας, μετά από 526 ολόκληρα χρόνια, παρέλαβαν τα Ιερά λείψανα και τα επανατοποθέτησαν στις 13 Δεκεμβρίου του 1986 στη λειψανοθήκη του Καθολικού. 

Η απόδοση του Λειψάνου στον Όσιο Λουκά τον Στειριώτη άρχισε τον 19ο αιώνα και κορυφώθηκε το 2001 με την εγγραφή του Αγίου στο Νέο Ρωμαϊκό Μαρτυρολόγιο από τον Πάπα Ιωάννη Παύλο Β’, πάντως το πρόβλημα της γνησιότητας του Λειψάνου του Οσίου Λουκά παραμένει αφού το λείψανο που επιστράφηκε από την ρωμαιοκαθολική εκκλησία, φέρει Κάρα ενώ στην Μονή Φιλοθέου του Αγίου Όρους φυλάσσεται μία Κάρα που αποδίδεται στον Όσιο Λουκά.

Η Μνήμη του τιμάται από την Εκκλησία μας στις 7 Φεβρουαρίου και στις 3 Μαίου την ανακομιδή των ιερών λειψάνων του.