ΤΑ ΛΕΙΨΑΝΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΙΕΡΟΜΑΡΤΥΡΑ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΚΑΛΑΠΑΛΙΚΗ.

Φυλάσσονται στον ιερό Ναό Γεννήσεως της Θεοτόκου, στο Χιλιόδενδρο της Καστοριάς.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Στην Ορθόδοξη Εκκλησία αποδίδουμε στα Αγία λείψανα τιμή και ευλαβική προσκύνηση, η όποια όμως δεν αποτελεί λατρευτική προσκύνηση η λατρεία. Τούτο γιατί κανείς ποτέ ορθόδοξος χριστιανός δεν ταύτισε στη σκέψη του τα τίμια λείψανα με «θεούς». Μακαριστός π. ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΑΛΕΒΙΖΟΠΟΥΛΟΣ (ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΑΙΡΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΟΜΑΔΩΝ).

Φορητή εικόνα του αγίου
Ιερομάρτυρα Βασίλειου Καλαπαλίκη

Για τον βίο του Νέου Ιερομάρτυρα Βασίλειου Καλαπαλίκη, η ιερά Μητρόπολη Καστοριάς μας πληροφορεί:

Ο ένδοξος του Χριστού Νέος Ιερομάρτυς Βασίλειος, Καλαπαλίκης, ην έγγαμος Ιερεύς, πατήρ τριών τέκνων, δύο υιών και μιάς θυγατρός, εφημέριος της ενορίας Χιλιοδένδρου Καστορίας.

Εγεννήθη εν έτει 1858 και ηνάλωσεν εαυτόν τη διακονία του πλησίον, τη απλανεί ποδηγεσία αυτού και τη Θεία Λατρεία.

Φιλακόλουθος ων ετέλει τας Ιεράς Ακολουθίας εν τω τότε ενοριακώ Ναώ του Αγίου Δημητρίου και έχαιρε της τιμής και της ευλαβείας της λογικής αυτού ποίμνης.

Διά τας πολλάς αυτού προς άπαντας ευεργεσίας εφθονήθη υπό των απίστων εκγόνων της Άγαρ και δη των οικούντων εν τη γείτονι Μεσοποταμία.

Εξ αυτής ανόσιοι άνδρες την εσπέραν της 21ης Ιουνίου του έτος 1902 επέδραμον εις τον Ναόν, ένθα αυτός ετέλει την εσπερινήν ακολουθίαν και δι’ όπλου πυροβόλου αυτόν ιστάμενον έμπροσεν της Αγίας Τραπέζης ετραυμάτισαν.

Η Τιμία Κάρα του αγίου
Ιερομάρτυρα Βασίλειου Καλαπαλίκη

Εξελθών ο πανόσιος Βασίλειος του Ναού ερευνήσαι την αιτίαν του αυτού τραυματισμού κατεκρεουργήθη υπό των απίστων, ανηλεώς κτυπώντων αυτόν διά ξύλων και πελέκεων, εθραύσθη την κεφαλήν, εστρεβλώθη την γνάθον και εκακώθη το σαρκίον άχρι θανάτου.

Το αιμόφυρτον αυτού σκήνος μετά δυσκολίας αργότετον ανεγνωρίσθη εκ της γενειάδος και των ιερών αυτού αμφίων και ενεταφιάσθη όπισθεν του Ιερού Βήματος.

Κατόπιν συνεχών εμφανίσεων του Ιερομάρτυρος εγένετο ανακομιδή των πανσέπτων αυτού μαρτυρικών λειψάνων τη 2α Μαΐου του 1987 και κατ’ αυτήν το τίμιον του Μάρτυρος σκήνος ευρέθη μετά του δέρματος, της γενειάδος, της κώμης και της δεξιάς χειρός εχούσης τα δάκτυλα εις σχήμα ευλογίας.

Η Πράξη Αναγραφής στο Αγιολογόγιο των 7 Νεομαρτύρων
εκ Καστοριάς μεταξύ αυτών και του Ιερομάρτυρα
Βασίλειου Καλαπαλίκη.

Μετά τον, οίμοι, καθαρισμόν εξ αγνοίας των οστέων εκ του δέρματος ετοποθετήθησαν αύθις ταύτα εν ξυλίνω κιβωτίω εντός του ιδίου τάφου. 

Εκ δευτέρου ανακομιδή αυτών εγένετο τη 28η Νοεμβρίου του 2014 παρουσία Αρχιερέων και πλήθους πιστών και ευρέθησαν άρρητον εκπέμποντα ευωδίαν, ήτις άχρι τούδε παραμένει έντονος.

Την Παρασκευή 14 Φεβρουαρίου 2020, στο Οικουμενικό Πατριαρχείο υπογράφηκε η πράξη αγιοκατατάξεως των 7 Νεομαρτύρων της Καστοριάς, μεταξύ αυτών και του Ιερομάρτυρα Βασίλειου Καλαπαλίκη. 

Την πράξη κόμισε, εκ μέρους του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Καστορίας κ. Σεραφείμ, ο συντοπίτης μας Αρχιμανδρίτης Αγαθάγγελος Σίσκος, Προϊστάμενος των Ιερών Ναών Κοιμήσεως της Θεοτόκου Κουμαριωτίσσης και Αγίου Νικολάου Νεοχωρίου καθώς και Αρχειοφύλαξ των Πατριαρχείων.

Η Α.Θ.Π., ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος και η περί αυτού Αγία και Ιερά Σύνοδος υπέγραψαν την πράξη αγιοκατάταξης των 7 Νεομαρτύρων που επικυρώνει την από 3ης Οκτωβρίου 2019 απόφαση της Αγίας και Ιεράς Συνόδου περί «αναγραφής εις το Αγιολόγιον της Ορθοδόξου Εκκλησίας των μαρτυρικώς τελειωθέντων υπέρ της αμωμήτου ημών πίστεως: α) Μάρκου Πέτρου Μαρκούλη εκ Κλεισούρας, β) Ιωάννη – Νούλτζου εκ Καστορίας, και των συν αυτώ αθλησάντων, γ) Γεωργίου του εκ Καστορίας, δ) ιερέως Βασιλείου Καλαπαλίκη, εφημερίου Χιλιοδέντρου Καστορίας και ε) Αρχιμανδρίτου Πλάτωνος Αϊβαζίδη».

Η ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΓΡΑΜΜΟΥΣΤΙΑΝΗΣ.

Φυλάσσεται στον Ιερό Ναό της Αγίας Παρασκευής, στο Άργος Ορεστικό της Καστοριάς.

Λεπτομέρεια της εικόνας

Η Εικόνα, είναι του τύπου της Παναγίας Οδηγήτριας και φιλοτεχνήθηκε το 1650 στην Βενετία, ενώ τιμάται από την Βλαχόφωνη Ρωμιοσύνη της Μακεδονίας και όχι μόνο. 

Η Εικόνα της Παναγίας της Γράμμουστας, διασώθηκε ανά τους αιώνες με θαυματουργικό τρόπο τόσο στην περίοδο της Τουρκοκρατίας, όσο και στις μαύρες σελίδες της Ελληνικής ιστορίας, την περίοδο του εμφυλίου. 

Η εικόνα φυλασσόταν στον Ιερό Ναό της Παναγίας στο χωριό Γράμμουστα (Γράμος) ο οποίος καταστράφηκε στον Β' Παγκοσμίο πόλεμο.

Κάθε χρόνο οι Γραμμουστιάνοι την ανέβαζαν πάνω σε ειδικό άλογο ντυμένη με κόκκινο βελούδο με χρυσά σιρίτια, την τοποθετούσαν στην εκκλησιά της Παναγιάς για όλο το καλοκαίρι και μετά με τον ίδιο τρόπο την κατέβαζαν όταν έφευγαν για τα χειμαδιά.

Ο Ιερός Ναός της Αγίας Παρασκευής,
στο Άργος Ορεστικό της Καστοριάς

Στο Άργος Ορεστικό υπήρχε εκκλησία της Παναγιάς που χτίστηκε με χρήματα των τσελιγκάδων του Γράμμου Χατζοπουλαίων, Πισιωταίων, από το 1870.

Η εικόνα της Παναγιάς της «Οδηγήτριας» στους χειμερινούς μήνες μεταφερόταν στο Άργος Ορεστικό όπου και τοποθετούνταν στην εκκλησία αυτή που λειτουργούσε μέχρι που το 1941 όταν και βομβαρδίστηκε από τους Ιταλούς, δίπλα στην εκκλησία βρισκόταν ένας οικίσκος με πυρομαχικά και προφανώς οι Ιταλοί δεν πέτυχαν στόχο τους.

Η εκκλησία της Παναγιάς κατεδαφίστηκε μεταπολεμικά στην δεκαετία του 50 και οι εικόνες μεταφέρθηκαν στην Κορησό και την Μητρόπολη Καστοριάς ενώ σήμερα η εικόνα μεταφέρεται στη Γράμμουστα μόνο την ημέρα της Παναγίας και είναι πολλά τα θαύματα που έχει επιτελέσει η Παναγία η Γραμμουστιανή.

Οι Γραμμουστιάνοι είναι οι Βλάχοι της Προσοτσάνης που οι ρίζες τους βρίσκονται στην Γράμμουστα του νομού Καστοριάς και βρέθηκαν στην άλλη πλευρά τής Μακεδονίας, ύστερα από μετοίκηση στην περιοχή του Άνω Νευροκοπίου, μετά από διαρκείς λεηλασίες των Τουρκαλβανών.

Με μέριμνα του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Καστοριάς κ. Σεραφείμ κάθε Κυριακή του Θωμά, εορτάζεται η Σύναξη της Παναγίας Οδηγήτριας στο Άργος Ορεστικό.

Ιερά Μονή Αγίου Προφήτου Ζαχαρία, Γράμμος Καστοριάς.

πηγή

Βρίσκεται σε απόσταση περίπου 63 χιλιόμετρα δυτικά τής Καστοριάς, πολύ κοντά στα Ελληνοαλβανικά σύνορα, στην περιοχή τού Γράμμου, μέσα σε μία γραφική κοιλάδα, σε υψόμετρο 1200 μέτρων και πολύ κοντά στο ερειπωμένο πλέον χωριό του Αγίου Ζαχαρία.

Άποψη του Ναού
πηγή

Το μοναστήρι βρίσκεται περίπου 7 οδικά χιλιόμετρα βορειότερα από τον παλιό οικισμό του Λινοτοπίου (υπάρχει ταμπέλα πριν τον οικισμό), μέσα σε ένα ξέφωτο του βουνού, κοντά στις όχθες του Αλιάκμονα. 

Η πρόσβαση είναι πιο εύκολη τους καλοκαιρινούς μήνες και τις πρώτες μέρες του φθινοπώρου, δεν πρέπει να ξεχνάμε όμως ότι βρίσκεται σε μια δύσβατη περιοχή και ο χωματόδρομος που φτάνει ως εκεί υπόκειται στις φυσικές φθορές.

Αρχικά ήτανε Μοναστήρι που αργότερα σε κοντινή απόσταση και περιμετρικά από αυτό δημιουργήθηκε ο ομώνυμος οικισμός του Αγίου Ζαχαρία ο οποίος είχε στα 1928, σύμφωνα με την επίσημη απογραφή, 31 κατοίκους αλλά στον 2ο παγκόσμιο πόλεμο εγκαταλείφθηκε τελείως.

Άποψη εξωτερικά του Ιερού του Ναού
πηγή

Ο Ναός ο οποίος και έχει ανακηρυχθεί Ιστορικό Διατηρητέο Μνημείο με την απόφαση ΥΑ ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Β1/Φ36/49443/1076/25-4-1990 - ΦΕΚ 358/Β/18-6-1990, ιδρύθηκε πιθανότατα κατά τα τέλη του 16ου αιώνα.

Είναι μονόχωρος, καμαροσκέπαστος ναός με τρούλο και εξωτερικά σταυροειδής εγγεγραμμένος ενώ ο νάρθηκας στα Δυτικά τού ναού φαίνεται να είναι πιθανόν μία μεταγενέστερη κατασκευή, περίπου τού 1921, ο οποίος είναι όλος πετρόχτιστος και σκεπασμένος στην στέγη του με ωραίους και εντυπωσιακούς σχιστόλιθους. 

Ο οκταγωνικός τρούλος του ναού, είναι φτιαγμένος από λαξευτό πωρόλιθο και σε κάθε πλευρά του φέρει από ένα τυφλό αψίδωμα στη θέση παραθύρου, με μια λεπτή σχισμή στη μέση για το φωτισμό και τα τόξα των παραθύρων φέρουν σε σχήμα ακτινωτά, βαλμένες πλίνθους, ενώ μια σειρά πλίνθων διαγράφει εξωτερικά το τόξο, στον Ναό ακόμη υπάρχουν τρία τοξωτά παράθυρα σε κανονικές αποστάσεις μεταξύ τους, στη Νότια πλευρά του ναού, με τις ίδιες λεπτές σχισμές που φωτίζουν όμως ελάχιστα το εσωτερικό. 

Το υπέρθυρο επάνω από την είσοδο του Ναού
πηγή

Στην Ανατολική πλευρά του  Ναού, ψηλά στο αέτωμα, υπάρχει μία παρόμοια σχισμή χωρίς περίγραμμα, καθώς και μια ακόμη στο κέντρο του ιερού που συμπληρώνουν το φωτισμό μέσα στο ναό ενώ ένα ακόμη παράθυρο πιθανότατα μεταγενέστερο, υπάρχει στην Νότια πλευρά του Ναού.

Πάνω από το υπέρθυρο τής εισόδου του Ναού, υπάρχει μία επιγραφή που είναι πολύ κατεστραμμένη και μόνο κάποιες λέξεις μπορούν να διαβαστούν, οι πιο πολλές με μεγάλη δυσκολία, πού μαρτυρούν βέβαια λογία επιγραφή, αλλά δεν αρκούν για να καταλήξει κανείς σε συμπεράσματα ούτε για το περιεχόμενό της ακόμα.

Στη επιγραφή πού θα έπρεπε να υπήρχε και χρονολογία, είναι εντελώς κατεστραμμένη ενώ για την πιθανή χρονολόγηση τού μνημείου μόνο ορισμένα στοιχεία μορφολογικά θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν: α) παντελής έλλειψη γλυπτικού διακόσμου, δεν υπάρχει ούτε ένα στοιχείο, γεγονός πού οφείλεται εξ άλλου στην οικονομική δυσπραγία στους χρόνους τής δουλείας, β) έλλειψη πλίνθινου διακόσμου, αφού μόνο στην κόγχη τού ιερού υπάρχουν τέσσερις ζώνες πλίνθων και μερικές πλίνθους στα τόξα των παραθύρων, γ) χρήση τής αργολιθοδομής στην τοιχοποιία πλην τού τρούλου και τής αψίδας τού ιερού, δ) τα φωτιστικά μέσα τού ναού, πού περιορίζονται σε στενές σχισμές, αντί παραθύρων, με πλατύτερο άνοιγμα στο εσωτερικό, «έν εΐδει πολεμιστρών».

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Τα παραπάνω στοιχεία οδηγούν στην περίοδο τής Τουρκοκρατίας και σε αυτό βοηθά και ο ζωγραφικός διάκοσμος τού ναού, πού πρέπει να είναι σύγχρονος με την κατασκευή του.

Η σημερινή κατάσταση στο εσωτερικό του ναού, από τις φθορές του χρόνου και προ παντός από τούς καπνούς 42 και τα άλατα, δεν επιτρέπει την λεπτομερή εξέταση των θεμάτων του συνόλου τής τοιχογράφησης. 

Ιδιαίτερα στα πάνω τμήματα η δυσκολία είναι μεγαλύτερη, μολαταύτα στο μεγαλύτερο μέρος έγιναν ορισμένες διαπιστώσεις πού μας επιτρέπουν να σχηματίσουμε κάποια εικόνα.

Στον Δυτικό τοίχο, αριστερά τής θύρας, βλέποντας προς τα δυτικά, εικονίζονται οι Άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη εκατέρωθεν σταυρού, κατεστραμμένοι εν μέρει με τις μορφές τους βαριές, άκομψες, μέτριας τέχνης. 

Πάνω από το υπέρθυρο, σε προτομή, η 'Αγία Κυριακή και η 'Αγία Παρασκευή και δεξιά τής θύρας ο Αρχάγγελος Μιχαήλ και ένας άλλος αδιάγνωστος άγιος. Πάνω από τη ζώνη αυτή, υπάρχει μία δεύτερη, πλάτους 0,38 μέτρων, που περιθέει όλο το ναό και περιλαμβάνει στηθάρια αγίων και μαρτύρων.

Άποψη των τοιχογραφιών του Ναού
πηγή

Ψηλότερα υπάρχει μια πολυπρόσωπη σύνθεση τής Κοιμήσεως τής Θεοτόκου, από την όποια οι κάπνες αφήνουν με δυσκολία να φανούν οι μορφές και πάνω από την Κοίμηση υπάρχουν σκηνές δυσδιάκριτες που συμπληρώνουν την διακόσμηση τού Δυτικού τοίχου. 

Οι δυο πλάγιοι  τοίχοι  Βόρεια και Νότια ακολουθούν το εξής πρόγραμμα: κάτω σειρά (κατεστραμμένη μέχρι ύψους 1.70 μέτρα) εικονίζει σειρά ολόσωμων άγιων και διακρίνονται οι: Άγιος Αρτέμιος, στον πρώτο νότιο πεσσό, πού κοιτάζει ανατολικά και απέναντί του, στον δεύτερο πεσσό ο Άγιος Δημήτριος.

Στο Νότιο τοίχο είναι ο Άγιος Θεόδωρος στρατηλάτης και ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος.

Ο Άγιος Δημήτριος είναι η πιο δυνατή μορφή στη ζωγραφική τού εσωτερικού τού ναού.

Εικονίζεται όρθιος να φορά χλαμύδα με πόρπη μπροστά στο στήθος, απ’ όπου προβάλλουν τα δυο του χέρια, με το δεξί κρατεί το σταυρό τού μάρτυρος, ενώ με το αριστερό έχει το σχήμα τής δεήσεως μπροστά στο στήθος.

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Άποψη των τοιχογραφιών του Ναού
πηγή

Στην κόμη, πού αποδίδεται  με μικρές λευκές παράλληλες γραμμές, φέρει διάδημα, ενώ ο φωτοστέφανος είναι ανάγλυφος, όπως και στις μορφές τού εξωτερικού τού Δυτικού τοίχου. 

Πάνω από  την πρώτη αυτή σειρά βρίσκεται μία ζώνη με  τα στηθάρια, πού, όπως είπαμε, περιθέει όλο το ναό έκτος από το ιερό. 

Στο Βόρειο τοίχο πού διακρίνεται καλύτερα, εικονίζονται στη σειρά οι μάρτυρες: Μάμας, Τρύφων, Σέργιος, Μερκούριος, Κήρυκος, Ακίνδυνος, Νεόφυτος, Νικηφόρος, Γουρίας, Σαμωνάς, Άβιβλος (διάβ."Αβιβος ), Άρέθας, Ευγένιος κ.ά. 

Τα στηθάρια, σε αντίθεση με αυτά τού εξωτερικού Δυτικού τοίχου, περικλείονται από  κανονικό κύκλο, και συνδέονται μεταξύ τους με ένα ωραιότατο και  πολύπλοκο κόσμημα. 

 

Ένα άνθος στη μέση, από το οποίο εκφύονται ελικοειδώς ανά δύο προς τα πάνω και κάτω βλαστοί, πού διακλαδίζονται προς διάφορες κατευθύνσεις συμμετρικά και γεμίζουν όλον τον ανάμεσα σε δύο στηθάρια κενό χώρο, καταλήγοντας σε λεπτούς βλαστούς και φύλλα. 

Άποψη των τοιχογραφιών του Ναού
πηγή

Άποψη των τοιχογραφιών του Ναού
πηγή

Άποψη των τοιχογραφιών του Ναού
πηγή

Το διακοσμητικό αυτό, αν και επαναλαμβάνεται κάθε φορά ανάμεσα σε  δυο στηθάρια, ίδιο σε γενικές γραμμές, στις λεπτομέρειες έχει ποικιλία και ελευθερία. 

Πάνω από τα στηθάρια, υπάρχει  τρίτη ζώνη με τις σκηνές τού Ακάθιστου Ύμνου που έχει πλάτος 0.66 μέτρα και αρχίζει με μια σκηνή στο Δυτικό τοίχο και τελειώνει στή Νοτιοδυτική γωνία και οι σκηνές χωρίζονται μεταξύ τους μέ ταινίες κόκκινες.

Τελευταία, στην καμάρα και στα επάνω τμήματα των πλαγίων τόξων, παριστάνονται διάφορες σκηνές τού Δωδεκαόρτου αλλά και τού βίου τού Χριστού.

Στό μεσαίο τόξο τού Βόρειου τοίχου παριστάνεται ο Χριστός «έκδιώκων τούς πωλοΰντας καί άγοράζοντας».

Στην παράσταση αυτή διακρίνονται αριστερά ο Χριστός και οι μαθητές πίσω του, δεξιά οι  διωκόμενοι έμποροι και μπροστά ζώα και  αντικείμενα των εμπόρων ενώ για τις σκηνές του Δωδεκαόρτου είναι δύσκολο να γίνει λόγος γιατί έχουν καλυφθεί εντελώς από τις κάπνες. 

πηγή

πηγή

Ο Άγιος Προφήτης Ζαχαρίας
πηγή

Στην κόγχη του ιερού, κάτω εικονίζονται ιεράρχες ολόσωμοι, και στη μέση ο Μελισμός. 

Από πάνω τους υπάρχει μια στενή ζώνη με το «Λάβετε φάγετε» καί «Πίετε έξ αύτοϋ πάντες» και στο τεταρτοσφαίριο υπάρχει η Πλατυτέρα Δεομένη σε προτομή, με το Χριστό σε στηθάριο και από τις δυο πλευρές της υπάρχουν οι Αρχάγγελοι σε προτομή. 

Στό Ανατολικό τμήμα τής καμάρας διακρίνονται τρία στηθάρια, αλλά τα θέματά τους είναι κατεστραμμένα.

Στον τρούλο, σώζεται ο Παντοκράτορας πού περιβάλλεται από διπλό κύκλο και από Αγγελικές δυνάμεις έξω από αυτόν ενώ στο τύμπανο τού τρούλου οι πιθανώς εικονιζόμενοι προφήτες δεν διακρίνονται, διατηρούνται όμως ίχνη των Ευαγγελιστών στα σφαιρικά τρίγωνα τής βάσεως τού τρούλου.

Το όνομα του ζωγράφου καθώς επίσης και η χρονολογία πού διακοσμήθηκε ο ναός, μας είναι άγνωστα ενώ η επί του υπέρθυρου επιγραφή, όπως είπαμε, είναι στο μεγαλύτερο μέρος κατεστραμμένη ή και εξίτηλη.

Άποψη των τοιχογραφιών του Ναού
πηγή

Άποψη των τοιχογραφιών του Ναού
πηγή

Άποψη των τοιχογραφιών του Ναού
πηγή

Μία δεύτερη επιγραφή, κάτω από το ανακουφιστικό τόξο του παραθύρου τής Νότιας πλευράς, αναγράφει το έτος 1671, αλλά αυτή αφορά στην τοιχογραφία του τόξου, από την όποια διατηρούνται μόνο ίχνη.

Τόσο τα γράμματά της, σε σύγκριση με αυτά τής άλλης επιγραφής, όσο και η τεχνοτροπία των τοιχογραφιών του ναού, οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η δεύτερη αυτή επιγραφή δεν έχει σχέση με την άλλη ζωγραφική του ναού.

Εδώ πρέπει να προστεθεί το σημαντικό γεγονός, ότι σε μικρή απόσταση από τον Άγιο Ζαχαρία βρίσκονται τα ερείπια του χωριού Ληνοτόπι, γνωστού από σειρά ζωγράφων του 16ου και 17ου αιώνα, από τούς όποιους αρχαιότερος είναι ζωγράφος Νικόλαος, ο οποίος ζωγραφίζει στα 1570 την εκκλησία του Αγίου Δημητρίου στα Παλατίτσια, κοντά στη Βέροια.

Σύγκριση των τοιχογραφιών του Άγ. Ζαχαρία με το  έργο του Νικολάου έδειξε πώς δεν υπάρχει σχέση ανάμεσα στα δυο μνημεία, και αυτό αναφέρεται γιατί, στον 16ο αιώνα και μετά, οι γνωστοί ζωγράφοι από τό Λινοτόπι πηγαίνουν και δουλεύουν μακριά (Ήπειρο, Μακεδονία), ενώ ο Άγιος Ζαχαρίας είναι έργο άλλων ζωγράφων.

ο Παντοκράτορας
πηγή

Άποψη των τοιχογραφιών του Ναού
πηγή

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Βέβαια, τίποτε δεν αποκλείει το μνημείο αυτό να ανήκει σε ζωγράφους από το Λινοτόπι, άγνωστους προς το παρόν ενώ οι τοιχογραφίες του Αγίου Ζαχαρία πρέπει να είναι έργο όχι ενός αλλά δύο ζωγράφων. 

Ο ένας ζωγραφίζει την εξωτερική όψη του Δυτική τοίχου, τη μορφή του Αγίου Δημητρίου και τη ζώνη με τα στηθάρια στο εσωτερικό του ναού και είναι καλύτερος τεχνίτης αφού βρίσκεται πιο κοντά στην παράδοση τής μεγάλης τέχνης τού 16ου αιώνα. 

Ο δεύτερος ζωγραφίζει την υπόλοιπη εκκλησία,  χρησιμοποιεί πλατύτερα φώτα και η τέχνη του γενικότερα έχει χαρακτήρα λαϊκότερο και όλα αυτά δείχνουν την τεχνοτροπία των τοιχογραφιών τού Αγίου Ζαχαρία που μας οδηγεί με πολύ πιθανότητα στο τέλος τού 16ου και στις αρχές τού 17ου αιώνα.

Η αρχιτεκτονική τού μνημείου και η ποιότητα των τοιχογραφιών του, δείχνουν ένα επίπεδο τέχνης στην περιοχή αυτή όχι κοινό και το ενδιαφέρον για αυτό γίνεται ακόμα μεγαλύτερο γιατί βρίσκεται αφ’ ενός τόσο κοντά στην πατρίδα ζωγράφων, το Λινοτόπι, και αφ’ ετέρου σε μια περιοχή έρημη και δυσπρόσιτη, στην οποία δεν συναντά κανείς μνημείο σε μεγάλη ακτίνα. 

Ο Ναός εορτάζει στις 5 Σεπτεμβρίου με Πανηγυρική Θεία Λειτουργία και την παραμονή της εορτής τελείται Εσπερινός

Η ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΜΑΥΡΙΩΤΙΣΣΑΣ ή ΠΟΡΦΥΡΑΣ.

Φυλάσσεται στον Μητροπολιτικό ναό της Καστοριάς.

Η Μονή της Μαυριώτισσας στην Καστοριά

Αγιογραφήθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα, πιθανότατα στην Καστοριά, κι εναποτέθηκε στο Μητροπολιτικό ναό της πόλης. Από τότε συνδέεται άρρηκτα μ’ αυτήν και αποτελεί την εφέστια εικόνα της ενώ δέχεται τις πρέπουσες εκδηλώσεις τιμής και προσκύνησης όλων των κατοίκων της.

Η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Πορφύρας βρίσκεται στον τωρινό Μητροπολιτικό ναό της Καστοριάς σε λαμπρό προσκυνητάρι που ορθώνεται στα δεξιά του εισερχόμενου πιστού. Εικονογραφικά, ανήκει στον τύπο της Οδηγήτριας, καθόσον η Θεοτόκος Μαρία παρουσιάζεται (στην όψη της εικόνας) να κρατάει φιλόστοργα το Χριστό - παιδί στην αριστερή αγκάλη της (Αριστεροκρατούσα) και να οδηγεί (εξ ου και Οδηγήτρια) με το δεξί της χέρι τους χριστιανούς προς Αυτόν.

Τα μάτια της είναι μεγάλα, το αριστερό δυστυχώς,
έχει πληγωθεί απ’ τους Τούρκους, η μύτη μακριά
κι ευθεία και το στόμα της μικρό.

Η όλη παρουσία της εικονιζόμενης Παναγίας είναι ιεροπρεπής, πολύ επιβλητική και ασφαλώς ηγεμονική, ανάλογη με την υψηλή θεομητορική της ιδιότητα. 

Το τίμιο κορμί της στέκεται ευθυτενές και η σεπτή κεφαλή της όρθια, ενώ έχει γυρισμένο το πρόσωπο της περίπου τα τρία τέταρτα προς το θεατή και τον παρατηρεί με ένα βλέμμα απόλυτα ειρηνικό. 

Οι οφθαλμοί της είναι μεγάλοι όμως ο αριστερός έχει, δυστυχώς, πληγωθεί από τους Τούρκους, η μύτη της είναι μακριά κι ευθεία και το στόμα της μικρό. 

Φέρει βαθυκύανον κεφαλόδεσμο και φοράει εξωτερικά ένα πορφυρό μαφόριο, δηλαδή εσθήτα (ένδυμα) με βασιλικό χρωματισμό που δηλώνει το αντίστοιχο πνευματικό αξίωμα της.

Ο μικρός Χριστός εικονίζεται ως ένα τριετές παιδί, να κάθεται στην αγκαλιά της μητέρας Του, να ευλογεί με το δεξί του χέρι και να κρατάει τυλιγμένο ένα ειλητάριο στό αριστερό χέρι του. 

Λεπτομέρεια της εικόνας

Το πρόσωπο Του είναι ωοειδές, το μέτωπο μεγάλο, ενδεικτικό της σοφίας Του, οι οφθαλμοί Του συμπονετικοί ενώ φοράει εσωτερικά λευκόχρωμο χιτώνα με ερυθρό «σημείον» κι εξωτερικά ερυθρόχρωμο ιμάτιο.

Στην κεφαλή Του έχει, όπως και η Παναγία, φωτοστέφανο, που κατά το παρελθόν ήταν σταυροφόρο.

Ο ουρανός της εικόνας είναι χρυσός, ενώ ο κάμπος της γαλάζιος (;). Εκατέρωθεν της κεφαλής της Παναγίας αναγράφονται τα συμπιλήματα της ονομασίας της, Μ(ΗΤΗ)Ρ Θ(Ε)ΟΥ, ενώ στο ύψος του δεξιού της ώμου σημειώνεται το προσωνύμιο «Η ΠΟΡΦΥΡΑ», που ορίζει την όλη παράσταση.

Αναμφίβολα, η εικόνα είναι ένα έργο μεγάλης αρχαιολογικής, καλλιτεχνικής, θεολογικής, λατρευτικής και για τους Καστοριανούς, συναισθηματικής αξίας.

Ο Ναός της Παναγίας του "Τσιατσιαπά", Καστοριά.

πηγή

Βρίσκεται, έξω από τα όρια της τειχισμένης πόλης στην βορειοανατολική πλευρά της λίμνης της Καστοριάς που ονομάζεται από τους Καστοριανούς Απόζαρι. 

Άποψη της εισόδου του Ναού
πηγή

Είναι κτίσμα των αρχών του 17ου αιώνα και τιμάται στη μνήμη της θεομητορικής γιορτής των Εισοδίων της Θεοτόκου ενώ φέρει το προσωνύμιο «του Τσιατσιαπά» λόγω της γειτνίασής του με το λαμπρό αρχοντικό Τσιατσιαπά. Κατά τα χρόνια της ανέγερσης και της τοιχογράφησής του ανήκε στην ενορία Βαρλαάμ (αναφέρεται για πρώτη φορά στους κώδικες της Μητρόπολης το 1618), ενώ σήμερα είναι στη δικαιοδοσία της ενορίας του Αγίου Παντελεήμονος.

Σύμφωνα με αναφορές στα σημειώματα εκκλησιαστικών βιβλίων της Καστοριάς ο ναός ταυτίζεται πολύ πιθανά με καθολικό μονής που αποτελούσε μετόχι του Θεοβαδίστου όρους Σινά, υπόθεση που ενισχύεται τόσο από την ιδιότητα των μοναχών χορηγών της δεύτερης φάσης τοιχογράφησης, όσο και από την ίδια τη θέση του στη βορειανατολική παρυφή της πόλης.

Εξωτερικός δυτικός τοίχος, Παναγία Οδηγήτρια και Αρχάγγελοι
πηγή

Άποψη του Ναού
πηγή

Ο μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με νάρθηκα έχει διαστάσεις κάτοψης 16.50 x 7.00 μέτρα και το ύψος του φθάνει στα 5.50 μέτρα. 

Είναι κτισμένος με λασπόκτιστη αργολιθοδομή με ενδιάμεσες οριζόντιες ξυλοδεσιές. 

Εξωτερικά η τοιχοποιΐα έφερε αρμολόγημα με ασβεστοκονίαμα, το οποίο διασώζεται μόνο σε τμήμα του βόρειου τοίχου. 

Η αψίδα του ιερού βήματος είναι ημικυκλική με εκτεταμένες φθορές των πλίνθων που συγκρατούν το τόξο, οφειλόμενες προφανώς στην υγρασία. Διατηρείται επίσης το αρχικό επιχρυσωμένο ξυλόγλυπτο τέμπλο με εξαιρετικό ανάγλυφο διάκοσμο, ενδεικτικό τόσο της εποχής κατασκευής του, όσο και του επικρατούντος συρμού.

Επάνω οι άγιοι Κοσμάς και Δαμιανός, κάτω
οι 3 παίδες εν καμίνω.
πηγή

Στις αρχές του 20ου αιώνα καθαιρέθηκαν τα επιχρίσματα στο βόρειο, νότιο και δυτικό τοίχο του κυρίως ναού, με συνέπεια την καταστροφή των τοιχογραφιών του. 

Ο νάρθηκας σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή τοιχογραφήθηκε το 1613 με 1614. 

Στον ανατολικό τοίχο του ανοίχτηκαν μεταγενέστερα κάποια καφασωτά παράθυρα, καταστρέφοντας τμήμα των τοιχογραφιών της ανώτερης ζώνης, ενώ παράλληλα κατασκευάστηκε και ένα ξύλινο πατάρι για τις ανάγκες του γυναικωνίτη, το οποίο, άγνωστο όμως πότε, κατεδαφίστηκε. 

Στον εξωτερικό δυτικό τοίχο του νάρθηκα του ναού υπήρχε ένα ξύλινο στέγαστρο για την προστασία των εξωτερικών τοιχογραφιών, όπως και μία λιθόκτιστη σκάλα, η οποία αναστηλώθηκε και στερεώθηκε σε πρόσφατες εργασίες αποκατάστασης του ναού. 

Παρόμοιες εργασίες αναστηλωτικού και στερεωτικού χαρακτήρα έγιναν τόσο στον κυρίως ναό, όσο και στο νάρθηκα από το Γραφείο της Προγραμματικής Σύμβασης μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού, του Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων αλλά και του Δήμου Καστοριάς κατά την περίοδο των ετών 1992 - 1995. 

Τότε,  εκείνο το χρονικό διάστημα εκπονήθηκε και η εξαιρετικά σημαντική για το μέλλον του Ναού, μελέτη συντήρησης των τοιχογραφιών του αλλά και του περίτεχνου και εξαιρετικά εντυπωσιακού ξυλόγλυπτου τέμπλου του.

Νάρθηκας, άποψη νοτίου τοίχου
πηγή

Νάρθηκας, άποψη βορείου τοίχου
πηγή

Νάρθηκας, άποψη δυτικού τοίχου
πηγή

Νάρθηκας, άποψη ανατολικού τοίχου
πηγή

Νάρθηκας. Αφιερωματική επιγραφή

πηγή

Η γραπτή κεφαλαιογράμματη κτητορική επιγραφή βρίσκεται στον ανατολικό τοίχο του νάρθηκα στο υπέρθυρο της εισόδου προς τον κυρίως ναό. Το μήκος της είναι 1.57, το ύψος 0.15 μ. και το κείμενο της εκτείνεται σε τρεις στίχους. Η απόδοσή της είναι η ακόλουθη: + ΑΝΝΕΓ[….]ΟΡΗΘΗ Υ ΔΕΥΤΕΡΑ ΠΑΡΟΥCΙΑ CΥΔΡΟ-ΜΗ Κ(ΑΙ) ΚΕ ΚΟΠΟΥ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΘΕΩΦΥ/ ΛΑ-ΚΤΟΥ[….]ΑCTACYA MO<NA>XH ΔΗΟΝΗCΥA ΜΟΝΑΧΗ ΙΩ(ΑΝΝΟΥ) ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ/ Κ(ΑΙ) ΤΟΝ ΕΠΗΛΥΠΟΝ ΑΡΧΟΝΤΟ ΕΟΝΗΑΝ Η ΜΝΗ(ΜΗ)/ ΑΥΤΟΝ ΕΠΗ ΕΤΟΥC ZPKB (1613/1614).

Παναγία Παντάνασσα.
πηγή

H επιγραφή δεν αφορά ούτε στην ανέγερση αλλά ούτε και στην πλήρη τοιχογράφησή του ναού της Παναγίας.

Αφορά μόνο στην ιστόρηση του ανατολικού τοίχου του νάρθηκα με τη Δευτέρα Παρουσία. 

Έχει επίσης και πολλά ορθογραφικά λάθη, τα στοιχεία της είναι πρόχειρα, ατελή καθώς επίσης και στερούνται της πλήρους ομοιομορφίας. 

Ο νάρθηκας του Ναού τοιχογραφήθηκε το 1613 με 1614, με έξοδα του ιερομονάχου Θεοφυλάκτου, των μοναχών Αναστασίας και Διονυσίας, του Ιωάννη Δημητρίου και άλλων αρχόντων της περιοχής, ενώ η εξωτερική παρειά του δυτικού τοίχου το 1627, με δαπάνες της Ασάνως σύμφωνα και με τη σωζόμενη επιγραφή: ΔΕΥCIC THN ΔΟΥΛΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΑCANΩΕΤΟΥC ZΡΛΕ (1627). 

Προκύπτει λοιπόν ότι ο αναφερόμενος εδώ ιερομόναχος έχει το ίδιο όνομα με το μητροπολίτη Καστοριάς Θεοφύλακτο, που απαντάται για πρώτη φορά σε ένα έγγραφο του 1621 ως διάδοχος του Μητροφάνους στο μητροπολιτικό θρόνο. 

Το μαρτύριο του Αγίου Στεφάνου και του Αγίου Πέτρου
πηγή

Ο άγγελος οδηγεί τον Ιωάννη στην έρημο και το κύρηγμα του Προδρόμου
πηγή

Η σφαγή του Ζαχαρία και το μαρτύριο του αποστόλου Ανδρέα
πηγή

Ιερό Βήμα, Παναγία Βλαχερνίτισσα
πηγή

Θα μπορούσε βέβαια να γίνει ένας συσχετισμός ανάμεσα στα δύο πρόσωπα και να ταυτιστούν αυτά, εφόσον υπήρχαν στη διάθεσή μας περισσότερο ασφαλή αλλά και τεκμηριωμένα στοιχεία.

Λόγω της εκτεταμένης καταστροφής των τοιχογραφιών που είχε λάβει χώρα στον κυρίως ναό, είναι αδύνατη η εξαγωγή στέρεων και ασφαλών συμπερασμάτων σχετικά με το ακολουθούμενο εικονογραφικό πρόγραμμα. 

Από την αρχική τοιχογράφηση σώζονται μόνο οι παραστάσεις του ανατολικού τοίχου και του ιερού βήματος με την Παναγία Πλατυτέρα στον τύπο της Βλαχερνίτισσας, περιβαλλόμενη από αγγέλους και τους συλλειτουργούντες ιεράρχες τον Βασίλειο το Μέγα, τον Γρηγόριο το Θεολόγο, τον Αθανάσιο, ενώ ο τέταρτος, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος είναι κατεστραμμένος. 

Πάνω από την Θεοτόκο εικονίζεται το Άγιο Μανδήλιον και η Ανάληψη, στο νότιο άκρο του ανατολικού τοίχου αποκαλύφθηκε ένα τμήμα μιάς αδιάγνωστης σύνθεσης ενώ στους βόρειο και νότιο τοίχο του ναού σώζονται, πάνω από την κάτω ζώνη με το διακοσμητικό αναδιπλούμενο ύφασμα, τα κάτω άκρα εικονιζόμενων αγίων μορφών. 

Η φιλοξενία του Αβραάμ
πηγή

Η κοίμηση του Αγίου Λουκά
πηγή

Η Ζωοδόχος Πηγή
πηγή

Λεπτομέρεια από την Δευτέρα Παρουσία
πηγή

Η Μεταμόρφωση
πηγή

Στην ανώτερη ζώνη στο νότιο τοίχο διακρίνονται τα υπολείμματα μορφής είτε μοναχού είτε ασκητή αγίου με ανοιχτό ενεπίγραφο ειλητάριο, ενώ στον δυτικό τοίχο αποκαλύφθηκαν κατά τις εργασίες συντήρησης το άνω τμήμα της κατεστραμμένης σκηνής της Κοίμησης της Θεοτόκου και ολοκληρωμένη πλέον η Μεταμόρφωση. 

Αντίθετα με τον «πτωχό» και ελλιπή διάκοσμο του κυρίως ναού ο νάρθηκας είναι κατάγραφος. 

Στους βόρειο, νότιο, δυτικό, αλλά και ανατολικό τοίχο ο ζωγραφικός διάκοσμος διαρθρώνεται σε τέσσερις ζώνες συμπεριλαμβανόμενης και της κατώτερης που συνιστά τη διακοσμητική ζώνη. 

Άποψη των τοιχογραφιών
πηγή

Το άγιο Μαντήλιο και η Ανάληψη
πηγή

Σκηνή Βρεοφοκτονίας
πηγή

Η σφαγή του Ζαχαρία
πηγή

Τοπογραφική παράσταση του όρους Σινά
πηγή

Νότιος τοίχος: Στην ανώτερη ζώνη εικονίζονται ο προφήτης Ηλίας στην έρημο, ακολουθεί ένα αδιάγνωστο θέμα και σκηνές από το μαρτυρολόγιο, όπως το μαρτύριο των αγίων Ακινδύνου, Πηγασίου, Αφθονίου, Ελπιδηφόρου και Ανεμποδίστου. 

Στην επομένη μεσαία διατάσσονται οι παραστάσεις της Βρεφοκτονίας και του μαρτυρίου των αγίων Ευστρατίου, Αυξεντίου, Μαρδαρίου, Ευγενίου και Ορέστου. 

Την τρίτη ζώνη καταλαμβάνουν, μετά την ολόσωμη όρθια αγία Κυριακή, έξι ομοιόμορφοι άγιοι,οι οποίοι ταυτίζονται με τους Παντελεήμονα, Ερμόλαο, Αρτέμιο, Κύρο, Ιωάννη τον Ανάργυρο ή Θαλλέλαιο και Τρύφωνα με τους παραπάνω άγιους να χαρακτηρίζονται από τις ποικίλες ιαματικές τους ιδιότητες. 

Στον βόρειο τοίχο, στην ανώτερη ζώνη δεσπόζει ο εικονογραφικός κύκλος του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου αποτελούμενος από τα θέματα του Ευαγγελισμού του Ζαχαρία, της Γέννησης του Προδρόμου, της φυγής της μητέρας του Ελισάβετ, της σφαγής του Ζαχαρία, του μικρού Ιωάννη στην έρημο και της προσευχής του, της διδασκαλίας και της μαρτυρίας του Προδρόμου. 

Προφήτης Ηλίας
πηγή

Ο Ευαγγελισμός του Ζαχαρία
πηγή

Τοπογραφική παράσταση του όρους Σινά
πηγή

Στην επόμενη μεσαία εικονίζονται τα μαρτύρια του διακόνου Στεφάνου και των αποστόλων Πέτρου, Παύλου, Ανδρέα, Ιακώβου και Μάρκου. 

Η τρίτη ζώνη εικονογραφείται με τις αγίες μεγαλομάρτυρες Ειρήνη και Αικατερίνη, τον ασπασμό των αποστόλων Πέτρου και Παύλου, τον άγιο Ιωάννη το Θεολόγο και την μεγάλη σύνθεση με την ένθρονη Θεοτόκο Οδηγήτρια περιβαλλόμενη από τους αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ. 

Δυτικός τοίχος: Στην ανώτερη ζώνη και μετά την Φιλοξενία του Αβραάμ ή την Αγία Τριάδα ακολουθεί η μεγάλη και εντυπωσιακή σύνθεση με την Τοπογραφική Παράσταση του όρους Σινά με διάφορα επεισόδια, όπως τον προφήτη Μωυσή στην έρημο του Σινά, τον προφήτη μπροστά στο θαύμα της φλεγόμενης και μη καιόμενης βάτου, την παραλαβή του Μωσαϊκού Νόμου στο Όρος Σινά, της Κοίμησης της αγίας Αικατερίνης και τέλος τη Θυσία του Αβραάμ. 

Στην επόμενη ζώνη εικονίζονται οι Τρεις παίδες στην κάμινο, η Παναγία στον εικονογραφικό τύπο της Ζωοδόχου Πηγής, η Κοίμηση του ευαγγελιστή Λουκά και το μαρτύριο του ευαγγελιστή Ματθαίου.

Τις σκηνές κλείνουν οι στρατιωτικοί άγιοι Θεόδωρος ο Τήρων και Θεόδωρος ο Στρατηλάτης και οι ιαματικοί άγιοι Ανάργυροι Κοσμάς και Δαμιανός δεξιά και αριστερά της θύρας εισόδου. Οι ζωγράφοι των τοιχογραφιών μας είναι άγνωστοι.

Το τέμπλο
πηγή

Λεπτομέρεια του τέμπλου
πηγή

Λεπτομέρεια του τέμπλου
πηγή

Λεπτομέρεια του τέμπλου
πηγή

Η άφλεκτος βάτος
πηγή

Αρχές του 2016 ο σπουδαίος αυτός μεταβυζαντινός Ναός αποκαταστάθηκε από την Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Καστοριάς (ΕΒΑ) και αποδόθηκε στην χριστιανική λατρεία και στην δικαιοδοσία της Ιερής Μητρόπολης Καστοριάς. 

Όπως ανέφερε η συντηρήτρια έργων τέχνης και τμηματάρχης τμήματος συντήρησης Εφορείας Αρχαιοτήτων Καστοριάς Αμαλία Γκιμουρτζίνα: «Έγινε συντήρηση των τοιχογραφιών και αποκατάσταση και συντήρηση του χρυσοποίκιλτου τέμπλου. Ο ναός έχει ένα τέμπλο καλυμμένο με φύλλα χρυσού και εξαιρετική ξυλόγλυπτη τεχνική. 

 

Έγινε η στερέωση του τέμπλου, αποκαταστάθηκε έτσι ώστε να είναι σταθερό και να μην έχει κάποιο πρόβλημα κατάρρευσης, στερεώθηκε το φύλλο χρυσού, συμπληρώθηκε σε κάποια σημεία που έπρεπε να συμπληρωθεί και βερνικώθηκε, έτσι ώστε να δείχνει όσο το δυνατόν πιο κοντά στην αρχική του κατάσταση. Επίσης, έγινε η συντήρηση των τοιχογραφιών στο σύνολο του ναού, αρμολογήθηκαν τα μέρη της τοιχοποιίας στα σημεία τα οποία δεν έφεραν τοιχογραφία».

Τα κείμενα είναι απόσπασμα της εργασίας έκδοσης "ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΩΝ ΚΑΙ ΤΕΜΠΛΟΥ Ι. Ν. ΕΙΣΟΔΙΩΝ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΤΣΙΑΤΣΙΑΠΑ ΣΤΟ ΑΠΟΖΑΡΙ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ" σε κείμενα της αρχαιολόγου Αγγελικής Στρατή και της συντηρήτριας έργων τέχνης Αμαλίας Γκιμουρτζίνα, σε φωτογραφίες του Μάνου Σινόπουλου. 

Δείτε τι δήλωσε η συντηρήτρια έργων τέχνης της 16ης ΕΒΑ, 

Αμαλία Γκιμουρτζίνα.

Δείτε ακόμη την εντυπωσιακή και πλήρη εργασία ΕΔΩ.

© Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού Εφορεία Αρχαιοτήτων Καστοριάς, 2015.