Ναός Παλαιάς Μητρόπολης Εδεσσας.

Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks

Βρίσκεται στην παραδοσιακή συνοικία Βαρόσι ανάμεσα στο σημερινό Μητροπολιτικό Μέγαρο και το παλιό Παρθεναγωγείο, στην άκρη του βράχου της Έδεσσας και αρχικά ήταν αφιερωμένος στον Χριστό, Σοφία και Λόγο του Θεού. 

  

Άποψη του Ναού
Πηγή

Κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας μετονομάστηκε σε ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου για να αποφευχθεί η καταστροφή ή η μετατροπή του σε τζαμί γιατί όσες εκκλησίες ήταν αφιερωμένες στην "του Θεού Σοφία" σύμφωνα με ένα φιρμάνι του Σουλτάνου στα 1600 έπρεπε να γίνουν τζαμί, καθώς παρέπεμπαν στην Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης.

Ανήκει στον τύπο της τρίκλιτης βασιλικής με υπερυψωμένο το κεντρικό κλίτος και νάρθηκα στα δυτικά. Η αρχιτεκτονική και το ζωγραφικό σύνολό του έχει εμφανείς σχέσεις με μνημεία της Θεσσαλονίκης αλλά και της Κωνσταντινούπολης και αποτελεί το σημαντικότερο μνημείο της Παλαιολόγειας περιόδου στο νομό Πέλλας.

Πηγή φωτογραφίας: magdax.blogspot.gr

Πηγή φωτογραφίας: www.romnios.gr

Κιονόκρανο στον Ναό
Πηγή

Εξαιρετικά αξιόλογοι και εντυπωσιακοί θεωρούνται οι κίονες του ναού που είναι κορινθιακού ρυθμού, οι οποίοι προέρχονται βέβαια από έναν παλαιότερο ναό.

Ειδικά, ο ανατολικός κίονας του ναού, έχει ένα ιδιαίτερο και αξιοσημείωτο ενδιαφέρον ενώ παρουσιάζει και πολλές ομοιότητες με έναν αντίστοιχο κίονα της Ραβέννας.

Επίσης πολύ αξιόλογα και εντυπωσιακά θεωρούνται και είναι τόσο το τέμπλο του ναού όσο όμως και ο υπέροχος επισκοπικός θρόνος κατασκευής κατά τον 18ο αιώνα.

Στο εσωτερικό του ναού της Παλαιάς Μητρόπολης, οι σωζόμενες τοιχογραφίες του, ανήκουν κυρίως σε δύο διαφορετικές χρονικές περιόδους.

Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks

Πηγή φωτογραφίας: www.polyptychon.gr

Κιονάκρανο στον περίβολο του Ναού
Πηγή

Άποψη των τοιχογραφιών
Πηγή

Οι παλαιότερες, τοιχογραφίες του ναού της παλαιάς Μητρόπολης, χρονολογούνται στο διάστημα 1375 - 1385 ή ακόμη και 1389 ενώ εκτείνονται και στα τρία κλίτη του ναού και σώζονται βέβαια σήμερα, αποσπασματικά.

Τμήμα τους διατηρείται και στο χώρο του ιερού βήματος, σε πολλά σημεία, μάλιστα, έχουν επικαλυφθεί εξ ολοκλήρου από τις τοιχογραφίες του νεότερου στρώματος.

Το κύριο τμήμα του εικονογραφικού προγράμματος της περιόδου αυτής αναπτύσσεται στο κεντρικό κλίτος του ναού, σε τρεις ζώνες.

Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks

Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks

Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks

Η Αγία Βαρβάρα, τοιχογραφία του 13ου αιώνα
Πηγή

Η ανώτερη ζώνη του εικονογραφικού προγράμματος περιλαμβάνει παραστάσεις του βασικού χριστολογικού κύκλου, διατηρημένες μόνο στη νότια κιονοστοιχία, και η μεσαία ζώνη περιλαμβάνει διάφορες σκηνές από τα Πάθη και αλλά και τον κύκλο της Ανάστασης.

Στη μεσαία ζώνη αυτή, στο δυτικό τοίχο ενσωματώνονται και τρεις ακόμη παραστάσεις από το Θεομητορικό κύκλο όπως η Κοίμηση της Θεοτόκου, που δεν σώζεται δυστυχώς σήμερα, πλαισιωμένη από τη Γέννηση αλλά και τα Εισόδια της Θεοτόκου.

Η κατώτερη ζώνη, που διακόπτεται από τα τοξωτά ανοίγματα, φιλοξενεί ολόσωμους αγίους, ενώ στα εσωρράχια των τοξοστοιχιών εικονίζονται ανά δύο, και ολόσωμοι προφήτες.

Στο νότιο και βόρειο κλίτος οι σωζόμενες τοιχογραφίες περιορίζονται μόνο στο βόρειο και στο νότιο τοίχο, αντίστοιχα ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει όμως και η εικονογραφία των τεσσάρων πεσσοτοίχων του ναού.

Πηγή φωτογραφίας: www.polyptychon.gr

πηγή

Πηγή

Άποψη των τοιχογραφιών
Πηγή

Ο Χριστός, η Παναγία Θεοτόκος αλλά και οι Πρωτοκορυφαίοι Απόστολοι, ο Πέτρος και ο Παύλος κοσμούν αυτές τις επιφάνειες των δύο πεσσοτοίχων του ιερού.

Τις αντίστοιχες επιφάνειες των δυτικών πεσσοτοίχων του ναού, κοσμούν διάφοροι ολόσωμοι άγιοι.

Αποκαλυπτική όμως για την αρχική ονομασία του ναού ως ναός αφιερωμένος στην του "Θεού Σοφία και Λόγο", είναι και η κτητορική παράσταση που υπάρχει ανάμεσα σε τοιχογραφίες του 14ου αιώνα, στην νότια όψη του νοτιοδυτικού πεσσού, με τα ίχνη (Η ΣΟ)ΦΙΑ ΤΟΥ Θ(ΕΟ)Υ που επαληθεύουν την παράδοση και επιβεβαιώνουν τα ιστορικά στοιχεία για αφιέρωμα του ναού στην Σοφία του Θεού.

Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks

Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks

Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks

Πηγή φωτογραφίας: www.polyptychon.gr

Σε αυτήν την εικονογραφική παράσταση, εικονίζεται ο ανώνυμος χορηγός του ναού της παλαιάς Μητρόπολης, συνοδευόμενος και από τα παιδιά του, να προσφέρει ένα ομοίωμα του ναού στο Χριστό, που φέρει και την προσωνυμία ''Σοφία Θεού''.

Η όλη οργάνωση του εικονογραφικού προγράμματος της περιόδου αυτής ακολουθεί τη διάταξη και την ανάπτυξη διαφόρων αλλά και αντίστοιχων εικονογραφικών κύκλων των ναών του τέλους του 13ου αλλά και των αρχών του 14ου αιώνα, που ανήκουν στο καλλιτεχνικό περιβάλλον της Θεσσαλονίκης καθώς επίσης όμως και της Κωνσταντινούπολης.

Με εργαστήρια των πόλεων αυτών, αλλά του δευτέρου μισού του 14ου αιώνα, συνδέονται οι τοιχογραφίες και από την άποψη της τεχνοτροπίας ενώ όμως παράλληλα αποτελούν και ένα αρκετά σημαντικό terminus ante quem που βοηθά και στην χρονολόγηση αυτού του μνημείου.

Το Άγιο Βήμα
Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks

Λεπτομέρεια του τέμπλου αριστερά του αγίου Βήματος
Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks

Λεπτομέρεια του τέμπλου δεξιά του αγίου Βήματος
Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks

Το δεξί κλίτος του ναού
Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks

το αριστερό κλίτος του ναού
Πηγή φωτογραφίας: Leonidas Papadopoulos Photoworks

Η Παναγία ένθρονος
Πηγή

Στο 17ο αιώνα χρονολογούνται οι παραστάσεις του δεύτερου στρώματος διακόσμησης, στο χώρο του ιερού βήματος, στη βόρεια κιονοστοιχία και ψηλά στο φωταγωγό.

Την περίοδο αυτή της τουρκοκρατίας και πιθανόν στο διάστημα 1598 - 1688, ο ναός μετονομάσθηκε και αφιερώθηκε στην Κοίμηση της Θεοτόκου προκειμένου να σωθεί και να μην μετατραπεί σε τζαμί.

Στο μνημείο, μέσο του προγράμματος ΕΣΠΑ έχουνε πραγματοποιηθεί διάφορες εργασίες αποκατάστασης του νάρθηκα αλλά και της νότιας στοάς.

Παράλληλα εκτελέσθηκαν και κάποιες ανασκαφές μέσα στο εσωτερικό του ναού, προκειμένου να αποσαφηνισθούν και οι διάφορες οικοδομικές φάσεις του κτίσματος.

Στο πλαίσιο της συντήρησης του τοιχογραφικού διακόσμου του ναού της παλαιάς Μητρόπολης, πραγματοποιήθηκαν και ορισμένες εργασίες απομάκρυνσης των επιχρισμάτων και προληπτικής συντήρησης του νεότερου στρώματος τοιχογραφιών, στη βόρεια καθώς και στην νότια πλευρά του κεντρικού κλίτους, στα ανώτερα σημεία του ναού ενώ το σημαντικό αυτό μνημείο σήμερα είναι προσβάσιμο και ανοιχτό για το κοινό και τους πιστούς ενώ πλέον τελούνται σε αυτό και θείες λειτουργίες.

Τηλέφωνο Μητρόπολης Εδέσσης, Πέλλης και Αλμωπίας: (+30) 23810 – 23500, fax: (+30) 23810-29945

Ευχαριστούμε θερμά τον σπουδαίο φωτογράφο Leonidas Papadopoulos Photoworks  για την ευγενική χορηγία των εξαιρετικών φωτογραφιών του μνημείου αυτού, των οποίων την άδεια χρήσης μας παραχώρησε. 

πηγή: www.romnios.gr , www.polyptychon.gr , odysseus.culture.gr , Leonidas Papadopoulos Photoworks

Ιερά Μονή Αρχαγγέλου Μιχαήλ, Αλμωπίας.

πηγή

Βρίσκεται στα βόρεια του νομού Πέλλας, 40 χιλιόμετρα από την Αριδαία και σε πολύ μικρή απόσταση από τα σύνορα με τα Σκόπια, που έδωσε το όνομά της και στο κοντινό χωριό Αρχάγγελος, 3 χιλιόμετρα μακρυά. 

Άποψη της Μονής
πηγή

H μονή χτίστηκε σε ένα θαυμάσιο περιβάλλον του όρους Πάικο στα 800 μέτρα υψόμετρο, περιτριγυρισμένη από δάση με οξιές, δρυς και χιλιάδες κερασιές ενώ έχει θέα μαγευτική και η διαδρομή μέχρι εκεί είναι μοναδική.

Η ιστορία του μοναστηριού είναι ταυτισμένη με αυτή της Αλμωπίας των τελευταίων αιώνων.

Ο χρόνος, έχεις την αίσθηση, ότι έχει παγώσει στους τοίχους του. Πιθανολογείται πως ιδρύθηκε στα 1181 και ήταν αφιερωμένη αρχικά στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο.

Το 1790 πολιορκήθηκε και καταστράφηκε από τους Τούρκους, οι μοναχοί τότε σκοτώθηκαν σχεδόν όλοι.

Ήταν τότε που εξισλαμίσθηκαν οι κάτοικοι του χωριού της Νότιας, οι οποίοι ανέλαβαν το έργο της πυρπόλησης. Μοναχοί και πάροικοι, όσοι δεν σκοτώθηκαν, σκόρπισαν και η ερήμωση της μονής κράτησε πάνω από μισό αιώνα.

Άποψη του Καθολικού

Άποψη του Καθολικού

Άποψη του Καθολικού

Η παράδοση το θέλει, δικαιολογημένα ή όχι, να είναι χτισμένη η Μονή επάνω σε αρχαίο Ιερό, αφιερωμένο στη Θεά του κυνηγιού Άρτεμη, λόγω της πλούσιας πανίδας και χλωρίδας της περιοχής. 

Σήμερα είναι αποδεδειγμένο τόσο από έγγραφα, που σώζονται στην Ιερά Μονή Μεγίστης Λαύρας του Αγίου Όρους, όσο και από άλλα αποκαλυφθέντα στοιχεία, προηγούμενου αιώνα, ότι ήταν αφιερωμένη στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο. Από διάφορα έγγραφα, όπως από το Χρυσόβουλο Λόγο του Αλέξιου Κομνηνού που εκδόθηκε το 1082 φαίνεται να υφίσταται από τον 11ο αιώνα ως μετόχι της Μεγίστης Λαύρας του Άθωνος.

Άποψη του Καθολικού

Το 1858 με Σουλτανικό φιρμάνι η Μονή ανιδρύθηκε και μετονομάσθηκε έτσι, επειδή κατά την παράδοση η πυρπόληση της Μονής έγινε στις 6 Σεπτεμβρίου, μέρα του εν Χώναις θαύματος του Αρχαγγέλου και σε ένδειξη ευγνωμοσύνης από πολλούς κατοίκους της περιοχής, που διασώθηκαν αβλαβείς την ημέρα της καταστροφής από βέβαιο θάνατο.

Με την επανίδρυσή της η μονή ανακτά τα ακίνητά της και ο Βαλής των Βιτωλίων επιστρέφει πίσω τα κτήματα που είχε οικειοποιηθεί με επίσημο έγγραφο της τουρκικής διοίκησης και αρχίζει η έντονη πνευματική κι εκπαιδευτική της δραστηριότητα ενώ στα κελιά της διδάσκονταν τα Ελληνικά γράμματα.

Το περίτεχνο ξύλινο επιζωγραφισμένο τέμπλο
πηγή

Από τη μονή του Αρχαγγέλου βγαίνουν οι πρώτοι γραμματισμένοι, οι οποίοι με τη σειρά τους μορφώνουν τους κατοίκους της ευρύτερης περιοχής.

Με την πάροδο του χρόνου φθάνουμε και στην θρυλική εποχή του Μακεδονικού Αγώνα.

Η μονή κατά τον Μακεδονικό αγώνα συμβάλλει, με την προσφορά των χώρων της και το αφανές έργο των μοναχών της, στη μεγάλη εθνική υπόθεση.

Η επίκαιρη θέση της Μονής, οι φυσικές προσβάσεις της, την μετατρέπουν σε σταθμό για τα περαστικά ελληνικά αντάρτικα σώματα και χρησιμοποιήθηκε ως κεντρική αποθήκη όπλων αλλά και ως καταφύγιο ανεφοδιασμού αλλά και ανάπαυσης.

Το περίτεχνο ξυλόγλυπτο και  επιζωγραφισμένο τέμπλο

Άποψη της εισόδου στο Καθολικό

Στον Μακεδονικό αγώνα η Ιερά Μονή του Αρχαγγέλου Αλμωπίας, αποτέλεσε το κέντρο του ελληνισμού καθώς και σημαντικό προπύργιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου. 

Αυτή η σημαντική δραστηριότητα όμως, πολύ γρήγορα έγινε αντιληπτή από τους κομιτατζήδες, οι οποίοι όμως περιορίσθηκαν σε γραπτές απειλές και δεν τόλμησαν για περαιτέρω ενέργειες. 

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο γενναίος οπλαρχηγός Καπετάν Ματαπάς (οπλαρχηγός Μιχαήλ Αναγνωστάκος) που με το ψευδώνυμο Παπά - Χρήστος και με έδρα το Μοναστήρι του Αρχαγγέλου, οργάνωσε αντιστασιακά την ευρύτερη περιοχή της Αριδαίας καθώς όμως και της Γουμένισσας αλλά και του Κιλκίς.

Άποψη των εξωτερικών τοιχογραφιών του Καθολικού

Άποψη των εξωτερικών τοιχογραφιών του Καθολικού

Σκηνές από το μαρτύριο της Αγίας Χρυσής
πηγή

Άλλοι γενναίοι οπλαρχηγοί χρησιμοποιούσαν τη Μονή ως ορμητήριο και κρησφύγετο, όπως ο Υποπλοίαρχος Γεώργιος Κακουλίδης, ο Νικόλαος Βλάχος, ο Εμμανουήλ Σκουντρής, ο οποίος σημειώνει νίκες κατά των Βουλγάρων στους Προμάχους και σε άλλα σημεία της Αλμωπίας.

Το δυτικό τοίχο, στα αριστερά της δυτικής εισόδου του καθολικού της μονής, κοσμεί η ιστόρηση του μαρτυρίου της τοπικής Αγίας των Μογλενών, της Αγίας Χρυσής (13 Οκτωβρίου 1795).

Η Αγία Χρυσή γεννήθηκε στο χωριό Σλάτενα (την σημερινή Χρυσή) της επαρχίας Αλμωπίας του Νομού Πέλλης και ο πατέρας της ήτανε φτωχός ενώ είχε ακόμη και τέσσερις άλλες θυγατέρες. 

Άποψη των εξωτερικών τοιχογραφιών του Καθολικού

Άποψη των εξωτερικών τοιχογραφιών του Καθολικού

Σκηνές από το μαρτύριο της Αγίας Χρυσής
πηγή

Η Χρυσή ήταν πολύ ωραία τόσο στο σώμα όσο όμως και στην ψυχή. 

Κάποτε, ενώ βρισκότανε μαζί και με άλλες γυναίκες στους αγρούς και μάζευε καυσόξυλα, την απήγαγε κάποιος Τούρκος και τη μετέφερε στο σπίτι του. 

Ο Τούρκος προσπάθησε με διάφορες κολακείες να την εξισλαμίσει και να την κάνει γυναίκα του. 

Η Χρυσή όμως αντιστάθηκε και δυναμικά απάντησε: «Εγώ τον Χριστό μόνο γνωρίζω για νυμφίο μου, που δεν θα αρνηθώ και αν ακόμα με κομματιάσεις», όμως οι γονείς της και οι συγγενείς της Χρυσής, με εξαναγκασμό των Τούρκων, την παρακαλούσαν να δεχτεί τον μωαμεθανισμό για να σωθεί. 

Άποψη του Δεσποτικού Θρόνου
πηγή

Αλλά η μεγαλόψυχη Χρυσή τους απάντησε ότι: «πατέρα έχω τον Κύριό μου Ιησού Χριστό, μητέρα την Κυρία Θεοτόκο, αδελφούς δε και αδελφές έχω τους Αγίους και τις Αγίες της Εκκλησίας μας». 

Μπροστά λοιπόν στη σταθερότητα της Χρυσής, οι Τούρκοι απάντησαν με φρικτά βασανιστήρια. 

Τελικά στις 13 Οκτωβρίου 1795, κατέκοψαν το σώμα της με μαχαίρια και έτσι πανάξια έλαβε το στεφάνι του μαρτυρίου από τον Νυμφίο Χριστό. 

Από το 1940 και για πενήντα χρόνια η μονή έμεινε έρημη και εγκαταλειμμένη ενώ το 1989 η Μητρόπολη Εδέσσης Πέλλης και Αλμωπίας την αναβίωσε με την εγκατάσταση σ' αυτήν μοναχικής αδελφότητας. 

Λόγω της σπουδαιότητάς του το μοναστήρι έχει κηρυχθεί ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο με ζώνη προστασίας που επεκτείνεται γύρω από το ναό και έχει ως όρια το δημόσιο δρόμο, το ρέμα, τον καταρράκτη, καθώς και τα προσκτίσματα του μοναστηριού (ΥΑ ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Β1/Φ36/15591/339/2-6-1995 – ΦΕΚ 579/Β/30-6-1995).

Άποψη του Καθολικού

Η πρόσβαση στο μοναστήρι του Αρχαγγέλου γίνεται από καλό ασφαλτοστρωμένο δρόμο.

Ο χώρος έξω από τη μονή είναι πολύ ωραία διαμορφωμένος με δέντρα, γκαζόν, θέσεις για παρκινγκ και πολύ ωραία θέα, εντυπωσιακή, προς την κοιλάδα της άνω Αλμωπίας.

Το επίπεδο συντήρησης της μονής του Αρχαγγέλου είναι αρκετά υψηλό και ικανοποιητικό, τόσο όσον αφορά το ίδιο το μνημείο, τον ναό, όσο και το εσωτερικό του ναού, τις αγιογραφίες του, τις τοιχογραφίες του και τις κολώνες οι οποίες έχουν κρατήσει υπέροχα, τα χρώματά τους.

Η μονή είναι ανοιχτή καθημερινά 07:00 - 14:00 και 16:00 - 20:00 και σήμερα διαμένει σε αυτήν ανδρική μοναχική αδελφότητα με 4 μοναχούς και έναν δόκιμο και ηγούμενο τον Επιφάνιο Μανταζή.

Στην μονή διασώζεται η θαυματουργός εικόνα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και πανηγυρίζει στις 6 Σεπτεμβρίου αλλά και την τρίτη ημέρα του Πάσχα.

Τηλέφωνο: (+30 ) 23840 73499