Παναγία η Κακαβιώτισσα, Λήμνος.

Εντυπωσιακή αεροφωτογραφία της εκκλησίας

Πηγή: Ευαγγελία Λιάπη | mylemnos.gr, φωτογραφίες: Aerialproductions.gr

Το ξωκκλήσι βρίσκεται κοντά στο χωριό Ζεματά στην περιοχή Θάνος, περίπου 4 χιλιόμετρα από τη Μύρινα. 

 

πηγή: www.limnosreport.gr

Η εκκλησία είναι κατάλοιπο ενός από τα πολλά μετόχια του νησιού. 

Μας είναι γνωστό από το 1305, χρονιά που περιήλθε στην ιδιοκτησία της μονής Μεγίστης Λαύρας, όταν μοναχοί από τον Άγιο Ευστράτιο που ανήκαν στην Μονή, εγκαταστάθηκαν στο ξωκκλήσι για να προστατευθούν από επιδρομές Τούρκων.

H θέση του ναού είναι εντυπωσιακή, χτισμένη μέσα σε μία δυσπρόσιτη σπηλιά, στην κορυφή του βουνού, ανάμεσα σε απόκρημνα και επιβλητικά βράχια, θέση που πιθανότατα παλαιότερα φιλοξένησε κάποιον παλαιοχριστιανικό ναό αλλά και ερημίτες, στη βυζαντινή περίοδο.
  

Παναγία η Κακαβιώτισσα
πηγή

Η Παναγιά, ονομάστηκε Κακαβιώτισσα από το βουνό Κάκαβο στο οποίο βρίσκεται το ξωκλήσι και πρόκειται για τη μοναδική παγκοσμίως δίχως σκεπή εκκλησία, η οποία είναι χτισμένη μέσα σε σπηλιά. 

Κάτω από το βραχώδες αυτό μπαλκόνι πολλοί ασκητές ήδη περίπου από το 1305 επέλεξαν το σκληροτράχηλο τόπο του όρους Κάκαβου, για να ασκητέψουν, να αφιερωθούν και να δοξολογήσουν την Παναγία.

Έχτισαν το ναΐσκο αυτό για να λειτουργούνται οι μοναχοί, που ασκήτευαν στις πολλές γύρω σπηλιές του βουνού όμως κάποτε οι μοναχοί πέθαναν, καινούργιοι ασκητές δυστυχώς δεν ήρθαν και ο τελευταίος που έμεινε, αποφάσισε, να εγκαταλείψει το νησί της Λήμνου και να πάει στο Άγιο Όρος. 

Πριν φύγει ό,ως για το Άγιο όρος, βρήκε ένα Λημνιό από την οικογένεια Μουμτζή, από το Κοντιά, που είχε τη μάντρα του εκεί κοντά και του εμπιστεύτηκε την εικόνα της Παναγίας, το «Ρόδον το αμάραντον», οικογένεια που ακόμη έχει απογόνους στο νησί και την περιοχή στον Κάκαβο.

πηγή: www.limnosreport.gr

Ο μοναχός ζήτησε από το βοσκό να ανεβάζει την εικόνα της Παναγίας, στο ναό κάθε Λαμπροτρίτη για να λειτουργείται. 

Έπειτα ο ασκητής μπήκε στη θάλασσα, άνοιξε το ράσο του, το οποίο έγινε βάρκα και έφυγε για το Άγιο Όρος. 

To μετόχι της Παναγίας της Κακαβιώτισσας βρίσκεται κοντά στο ερειπωμένο πια χωριό Ζεματά ή Ζυματά στη περιοχή του Κοντιά, 4 μόλις χιλιόμετρα από τη Μύρινα.  

Η σπηλιά βρίσκεται σε ιδανική θέση για ερημίτες.

Ακόμα και σήμερα σε μια διπλανή μικρή σπηλιά συναντάμε ίχνη ανθρώπων, που πηγαίνουν στη σπηλιά, για να απομονωθούν και να προσευχηθούν, υπάρχουν κονσέρβες, πνευματικά χριστιανικά βιβλία ακόμη και στρωσίδια. 

Το εντυπωσιακό αυτό, εξωκκλήσι της Παναγίας της Κακαβιώτισσας, λειτουργείται κάθε Λαμπροτρίτη με πλήθος κόσμου, οπότε και μεταφέρεται σε αυτό η εικόνα της Παναγίας Κακαβιώτισσας.

πηγή: www.limnosreport.gr

Διαδρομή: 

Με αφετηρία την πόλη της Μύρινας, κινείστε νοτιοανατολικά ακολουθώντας την κεντρική έξοδο της πόλης προς Πλατύ. 

Στον κόμβο του περιφερειακού δρόμου της Μύρινας, στρίβετε αριστερά και αφού συνεχίσετε για ένα χιλιόμετρο, στρίβετε δεξιά στον καλής ποιότητας χωματόδρομο, που εκεί υπάρχει πινακίδα για την Παναγία Κακαβιώτισσα. 

Η κίνηση σας στο χωματόδρομο συνεχίζετε για 2,5 χιλιόμετρα και δεξιά στο δρόμο θα συναντήσετε ένα ανοιχτό σημείο όπου μπορείτε να αφήσετε το αυτοκίνητό σας και να πάρετε το μονοπάτι που οδηγεί στην κορυφή του βουνού Κάκαβου, στο πανέμορφο εκκλησάκι της Παναγίας. 

Αν και ανηφορική, με μήκος μόλις 1300 μέτρα, είναι μία διαδρομή που δεν δημιουργεί δυσκολίες, όσο ανεβαίνετε, οι εικόνες γίνονται όλο και πιο ενδιαφέρουσες ενώ μετά από τα πρώτα 400 περίπου μέτρα περπατήματος, το έδαφος γίνεται επίπεδο και η κίνηση είναι πολύ πιο εύκολη. 

Εκεί υπάρχει ένα σημείο ανάπαυσης, με εντυπωσιακή θέα προς τον κόλπο του Μούδρου και αφού πάρετε μία ανάσα, συνεχίζετε ανάμεσα σε χαμηλή βλάστηση και ηφαιστειογενή πετρώματα, με ενδιαφέροντες γεωλογικούς σχηματισμούς. 

Σε περίπου 10 λεπτά και αφού ανεβείτε αρκετά σκαλοπάτια φτάνετε στην κορυφή του βράχου μπροστά στο ξωκκλήσι.

πηγή: www.mylemnos.gr  , rizosm.wordpress.com

ΤΜΗΜΑ ΤΙΜΙΑΣ ΚΑΡΑΣ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ.

Φυλάσσεται στην Ιερά Μονή Πετράκη, στην Αθήνα, όπου κάθε Παρασκευή μετά τον Εσπερινό τελείται Παράκληση και τίθεται σε προσκύνηση.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Στην Ορθόδοξη Εκκλησία αποδίδουμε στα Αγία λείψανα τιμή και ευλαβική προσκύνηση, η όποια όμως δεν αποτελεί λατρευτική προσκύνηση η λατρεία. Τούτο γιατί κανείς ποτέ ορθόδοξος χριστιανός δεν ταύτισε στη σκέψη του τα τίμια λείψανα με «θεούς». Μακαριστός π. ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΑΛΕΒΙΖΟΠΟΥΛΟΣ (ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΑΙΡΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΟΜΑΔΩΝ).

Φορητή εικόνα της Αγίας Παρασκευής, 17ος αιώνας.

Αυγοτέμπερα σε ξύλο διαστάσεων 55 x 41 εκατοστών
Εκκλησιαστικό Μουσείο Ύδρας
πηγή

Η Αγία Παρασκευή γεννήθηκε στη Ρώμη στα χρόνια του αυτοκράτορα Αντωνίνου (138 - 160) και ήτανε κόρη των ευσεβών Χριστιανών, Αγάθωνα και Πολιτείας. 

Οι γονείς της φρόντισαν για την χριστιανική αγωγή της, όπως είχαν υποσχεθεί στο Θεό στην περίπτωση που θα τους έδινε ένα παιδί και επειδή το παιδί γεννήθηκε ημέρα Παρασκευή έλαβε αυτό το όνομα.

Μετά το θάνατο των γονιών της, η Παρασκευή μοίρασε την περιουσία της στους φτωχούς και ανέπτυξε ιεραποστολική δραστηριότητα στην περιοχή της Ρώμης κάτι που προκάλεσε τον ειδωλολάτρη αυτοκράτορα Αντωνίνο που την συνέλαβε και της υποσχέθηκε υλικά αγαθά στην περίπτωση που θα θυσίαζε στα είδωλα. 

Η Αγία όμως αρνήθηκε και την υπέβαλε στο βασανιστήριο της πυρακτωμένης περικεφαλαίας και κατόπιν διέταξε και την έβαλαν σε ένα λέβητα με καυτό λάδι και πίσσα. 

Βλέποντας όμως την Αγία άθικτη, πλησίασε το πρόσωπο του στον λέβητα για να δοκιμάσει αν πράγματι είναι καυτό, και αμέσως τυφλώθηκε. 

Η Αγία όμως με προσευχή έδωσε στον Αντωνίνο το φως του, με αποτέλεσμα να πιστέψει στο Χριστό ή κατ' άλλους να σταματήσει τους διωγμούς εναντίον τους, ελευθέρωσε πάντως την Αγία Παρασκευή, η οποία συνέχισε να κηρύττει το Ευαγγέλιο σε άλλα μέρη, μέχρι που έφτασε στην Ελλάδα. 

Στα Τέμπη της Θεσσαλίας όμως, ένας ειδωλολάτρης άρχοντας την υπέβαλε σε φρικτά βασανιστήρια, τα οποία υπέμενε καρτερικά, για να τελειωθεί με δια αποκεφαλισμού θάνατο.

Τμήματα της Τιμίας Κάρας της Αγίας Παρασκευής φυλάσσονται επίσης στην Ιερά Μονή Κουτλουμουσίου στο Αγιο Όρος καθώς και στην Μονή Μακρυμάλλης στα Ψαχνά της Ευβοίας.

H μνήμη της τιμάται στις 26 Ιουλίου.

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

ΤΜΗΜΑ ΤΗΣ ΤΙΜΙΑΣ ΚΑΡΑΣ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ
ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ (ΚΛΙΚ ΕΔΩ)

Η ΚΑΤΩ ΣΙΑΓΟΝΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΟΣ
ΚΑΙ ΑΘΛΟΦΟΡΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ (ΚΛΙΚ ΕΔΩ)

Άγιος Γεώργιος Ομορφοκκλησιάς, Καστοριάς.

Στην άκρη του μικρού οικισμού Ομορφοκκλησιά ανάμεσα στο Νεστόριο και το Αργος Ορεστικό του Νομού Καστοριάς βρίσκεται ο βυζαντινός ναός του Αγίου Γεωργίου ο οποίος αποτελούσε το καθολικό μοναστηριακού συγκροτήματος.

  

Η είσοδος στο Ναό

Στον Κώδικα της Μητρόπολης Καστοριάς, το χωριό Ομορφοκκλησιά γράφεται Κάλλιστα και μνημονεύεται από το 17ο αιώνα (1684). 

Ο βυζαντινός ναός του Αγίου Γεωργίου είναι μια από τις πιο γνωστές εκκλησίες του νομού Καστοριάς και κτίστηκε κατά τον 12ο αιώνα.  

Επιπλέον, γνωρίζουμε πως ο ναός είναι χτισμένος επάνω στα θεμέλια μίας παλαιοχριστιανικής εκκλησίας, η οποία με την σειρά της ήτανε χτισμένη επάνω σε κάποιον αρχαίο ναό. 

Ο Ναός ανήκει στον ανατολικό, τετράστυλο τύπο του εγγεγραμμένου σταυροειδούς ναού. 

Είναι επιμήκης στο σχήμα και στεγάζεται με σύστημα θόλων, στο οποίο κυριαρχούν κατά μήκος και πλάτος οι ψηλές και ευρείες καμάρες του σταυρού. 

Για να μην είναι ορατή η υποδιαίρεση των εσωτερικών χώρων του κτίσματος, η στήριξη των θόλων γίνεται πάνω σε δύο πεσσούς ενώ εξωτερικά ο διάκοσμος του ναού διαθέτει αρμονία όγκων και αναλογιών αλλά πλούσιος είναι και ο κεραμικός του διάκοσμος.  

Η κεντρική είσοδος στον περίβολο του Ναού

Ο ναός έχει μια σχετική ομοιότητα στην αρχιτεκτονική με τον Άγιο Κλήμη της Αχρίδας. 

Οι τοιχογραφίες στο εσωτερικό του ανάγονται στον 13ο και 14ο αιώνα και είναι σε δύο στρώσεις ενώ πρόσφατες εργασίες αποκάλυψαν το αρχικό στρώμα ζωγραφικής, αποσπασματικά διατηρημένο. 

Το αρκοσόλιο, στο βόρειο τοίχο του νάρθηκα, συνδέεται πιθανόν με τον τάφο του κτήτορα. Στον δυτικό τοίχο του νεώτερου νάρθηκα έχουν διατηρηθεί τοιχογραφίες υψηλής ποιότητας του τέλους του 13ου αιώνα. 

Τοιχογραφίες της αρχικής φάσης διατηρήθηκαν και στο ανώτερο τμήμα του κωδωνοστασίου, που έχει διαμορφωθεί σε παρεκκλήσιο. Η υπέρθυρη κτητορική επιγραφή του αναφέρει έτος 1286/87 που οι Άρχοντες Νετζάδες «Ανδρόνικος, Νικηφόρος και Ιωάννης» ανέλαβαν τα έξοδα της ανοικοδόμησης στα χρόνια του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Β Παλαιολόγου. 

Παρόλο που κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας υπέστησαν σοβαρές ζημιές οι τοιχογραφίες και η φωτιά που ξέσπασε στο εσωτερικό κατέστρεψε σημαντικό μέρος των στρώσεων τους ο ναός διατηρείται σήμερα σε πολύ καλή κατάσταση.

Η Κτητορική επιγραφή του Ναού

Η Κτητορική επιγραφή του Ναού βρίσκεται επάνω από το υπέρθυρο της θύρας εισόδου από τον εξωνάρθηκα στο ναό: 

ΑΝΗΓΕΡΘΗ ΕΚ ΒΑΘΡΩΝ Κ(ΑΙ) ΑΝΗΣΤΟΡΙΘΕΙ Ο ΘΕΙΟΣ Κ(ΑΙ) ΠΑΝΣΕΠΤΟΣ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ Κ(ΑΙ) ΕΝΔΟΞΟΥ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΟΣ Κ(ΑΙ) ΤΡΟΠΑΙΟΦΟΡΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΔΙ ΕΞΟΔΟΥ Κ(ΑΙ) ΚΟΠΟΥ ΤΩΝ ΠΑΝΕΥΓΕΝΕΣΤΑΤΩΝ ΝΕΤΖΑ- ΛΩΝ Κ(ΑΙ) ΑΥΤΑΔΕΛΦΩΝ ΤΟΥ ΤΕ ΚΥΡ ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ Κ(ΑΙ) ΚΥΡ ΙΩ(Α)ΝΝΟΥ Κ(ΑΙ) ΚΥΡ ΑΝ-ΔΡΟΝΙΚΟΥ ΕΠΙ ΤΟΙΣ ΒΑΣΙΛΕΙ(ΑΣ) ΤΩΝ ΘΕΟΣΤΕΠΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΒΑΣΙ-ΛΕΩΝ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟΥ Κ(ΑΙ) ΕΙΡΗΝΗΣ Κ(ΑΙ) ΤΟΥ ΥΙΟΥ ΑΥΤΟΥ ΜΙΧΑΗΛ Κ(ΑΙ) ΜΑΡΙ(ΑΣ) ΤΩΝ ΠΑ-ΛΑΙΩΛΟΓΩΝ ΕΠΙ ΕΤΟΥΣ ΑΨϞΕ (=1287).

Η μοναδική ανάγλυφη εικόνα του Αγίου Γεωργίου,  που 

χρονολογείται στα τέλη του 13ου αιώνα και διακρίνονται 

κέρματα προσκολλημένα επάνω της δίχως να πέφτουν 

Αρχικά η εκκλησία αποτελούσε το καθολικό μίας μονής, το χτίσιμο της οποίας ολοκληρώθηκε σε δύο φάσεις.  

Στην πρώτη, η μονή ήταν τύπου τρουλαίου σταυροειδή με νάρθηκα και λίγα χρόνια αργότερα προστέθηκε ευρύχωρος νάρθηκας που ενσωμάτωσε το καμπαναριό και στοά με παρεκκλήσια στη νότια και βόρεια πλευρά. 

Άξιο λόγου, είναι το ότι ο ναός είναι χτισμένος με πέτρες που δεν συναντάμε στην περιοχή. 

Σε αψίδωμα στο βόρειο τοίχο του ναού έχει τοποθετηθεί η μοναδική ανάγλυφη εικόνα του Αγίου Γεωργίου, που χρονολογείται στα τέλη του 13ου αιώνα. 

Ο Άγιος Γεώργιος απεικονίζεται όρθιος κατενώπιον με φωτοστέφανο, το οποίο πλαισιώνει ένα κανονικό πρόσωπο με σγουρά μαλλιά, φοράει στρατιωτική στολή, κοντό χιτώνα με μανίκια που φθάνουν μέχρι τους αγκώνες και επάνω στο χιτώνα θώρακα δερμάτινο με υφασμάτινη ζώνη δεμένη με κόμπο. 

Τη στολή συμπληρώνει χλαμύδα που είναι ριγμένη πίσω και συγκρατείται με πόρπη στο δεξιό μέρος του λαιμού ενώ κρατάει λόγχη με το δεξί χέρι και με το αριστερό ακουμπάει στην ασπίδα του που έχει το γνωστό αμυγδαλόμορφο σχήμα και συμμετρικά στο φωτοστέφανο του Αγίου υπάρχει η επιγραφή: “Ο ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ο τροπεοφόρος”. 

Λεπτομέρεια του ξύλινου ανάγλυφου αγάλματος του
Αγίου Γεωργίου, διακρίνονται κέρματα κολλημένα επάνω του.

Τα χαρακτηριστικά του προσώπου είναι αυστηρά ενώ σε διάφορα σημεία του ξυλόγλυπτου διατηρούνται ίχνη χρωμάτων, όπως ένα ανοιχτό κιννάβαρι στο χιτώνα, κυανού, στα μανίκια και τις κάλτσες. 

Ο θώρακας έχει καφέ χρώμα και διακρίνονται ίχνη επιχρυσώσεως ενώ οι διαστάσεις του αγάλματος έχουν προσδιοριστεί σε 2.86 μέτρα ύψος, 0.68 μέτρα πλάτος και 0.22 μέτρα βάθος, με την κατασκευή του να αποδίδεται στον 13ο αιώνα. 

Η υπερμεγέθης ανάγλυφη αυτή εικόνα του Αγίου Γεωργίου συγκρατεί υπερφυσικός νομίσματα και κάθε είδους κέρματα στην επιφάνειά της και θεωρείται θαυματουργή, αφού, σύμφωνα με τους ντόπιους, πολλοί έχουν θεραπευτεί εκεί από τον Άγιο Γεώργιο ενώ δεν είναι λίγοι αυτοί που λένε πως έχουν δει τον Άγιο να εμφανίζεται μέσα στο ναό. 

Έτσι, κατά καιρούς βλέπουμε κρεμασμένα μπροστά από την ξυλόγλυπτη εικόνα σχοινάκια και αφιερώματα (τάματα αργυρά), κοσμήματα, μαντίλια και πουκάμισα, σύμφωνα με τη λαϊκή πίστη του κρεμάσματος ρακών κοντά σε αγιάσματα ή θάμνους και δέντρα, τα οποία απαντούμε σε διάφορα σημεία της υπαίθρου. 

Άποψη του τέμπλου του Ναού

Σύμφωνα με την παράδοση το ξυλόγλυπτο, που το ύψος του πλησιάζει τα τρία μέτρα και είναι μοναδικό στην Ελλάδα, το έφεραν δύο μοναχές από τα Ιωάννινα τον 13ο αιώνα, πάνω σε ένα κάρο που το έσερναν βόδια. 

Μέσα στο ναό φυλάσσεται και λείψανο του Αγίου Γεωργίου σε ειδική θήκη ενώ από το ξυλόγλυπτο λείπουν οι πατούσες και μία εκδοχή λέει ότι έτσι δημιουργήθηκε ενώ μία δεύτερη αναφέρει πως βρίσκονται σε αποθήκη κάποιου μουσείου της Αθήνας. 

Εκτεταμένες εργασίες στερέωσης έγιναν στο μνημείο τη δεκαετία του 1950 ενώ το 1989 ξεκίνησαν εργασίες στερέωσης - ανάδειξης, οι οποίες ολοκληρώθηκαν. 

Ο Ναός είναι ένα πραγματικό μνημείο της εποχής του Βυζαντίου, που η αρμονία της κατασκευής και η διακόσμησή του, τον καθιστούν μοναδικό στη Μακεδονία. 

Ο Ναός είναι μόνιμα κλειδωμένος για λόγους προστασίας αλλά στην είσοδο αναγράφεται το τηλέφωνο του φύλακα, ο οποίος μένει στο χωριό και είναι στη διάθεση του οποιουδήποτε επισκέπτη.

Πόρτα Παναγιά, Πύλη Τρικάλων.

πηγή

Στην όχθη του Πορταϊκού ποταμού, απέναντι από την κωμόπολη της Πύλης, στον παλαιό οικισμό της Πόρτα - Παναγιάς που ήταν γνωστός στην βυζαντινή εποχή ως "Μεγάλαι Πύλαι", βρίσκεται ο ναός της Πόρτα - Παναγιάς, άλλοτε καθολικό σταυροπηγιακής μονής.

 

Η είσοδος στον περίβολο του Ναού

Η Ιερά Μονή των Μεγάλων Πυλών που ήταν αφιερωμένη στο όνομα της Ακαταμαχήτου Θεοτόκου ιδρύθηκε το 1283 από τον Σεβαστοκράτορα Ιωάννη Άγγελο Κομνηνό Δούκα, νόθο γιο του δεσπότη της Ηπείρου Μιχαήλ Β΄ Δούκα και διαλύθηκε κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας.

Ήτανε μία αρκετά πλούσια και Σταυροπηγιακή μονή, υπαγόταν κατευθείαν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, διέθετε πολλά κτήματα που όμως όταν διαλύθηκε αυτά διανεμήθηκαν στους κατοίκους της γειτονικής Πόρτας. 

Ο ναός με ένα Πατριαρχικό Σιγίλιο του 1843, περιήλθε στην κυριότητα της κοντινής, Ιεράς Μονής του Δουσίκου ενώ εξακολουθούσε όμως να λειτουργεί και ως ο ενοριακός ναός των κατοίκων του χωριού της Πόρτα - Παναγιάς. 

Άποψη του Ναού

  

Άποψη του Ναού

Μπαίνοντας από την κεντρική είσοδο στον περίβολο
του Ναού συναντάμε ένα καλαίσθητο κτίριο
που χρησιμεύει ως αρχονταρίκι

Ο ναός της Πόρτας Παναγιάς, είναι μία εξαιρετική σταυρεπίστεγη τρίκλιτη Βασιλική που έχει κτισθεί πάνω σε έναν αρχαιοελληνικό ναό. 

Αυτό άλλωστε μας καταμαρτυρούν και οι αρχαίοι κίονες οι οποίοι βρίσκονται στον περιβάλλοντα χώρο γύρω από τον ναό, όπως επίσης όμως και η ύπαρξη πολλών αρχιτεκτονικών μελών είτε εντοιχισμένων στον Ναό είτε όμως και όσων που μαζεύτηκαν κατά καιρούς και που σήμερα φυλάσσονται στο ναό. 

Το Καθολικό, ακολουθεί τον ίδιο αρχιτεκτονικό τύπο με τον ναό της Μονής Κάτω Παναγιάς, στην Άρτα και το καθολικό που είναι σύγχρονο με την αρχική φάση της μονής και αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου, αποτελεί σήμερα, το μοναδικό σωζόμενο κτίσμα της  Μονής. 

Άποψη του εσωτερικού του Καθολικού
πηγή

Άποψη του τρούλου στον εξωνάρθηκα
πηγή

Άποψη του επιβλητικού τρούλου

Ο ναός της Πόρτα - Παναγιάς αποτελείται από τον κυρίως ναό και τον μεταγενέστερο εξωνάρθηκα με τον κυρίως ναό να χαρακτηρίζεται ως τρίκλιτη σταυρεπίστεγη βασιλική τύπου Γ1 κατά την τυπολογική κατάταξη του Αναστάσιου Ορλάνδου. 

Τα τρία αυτά κλίτη διαιρούνται εσωτερικά με κιονοστοιχίες ενώ η τοποθέτηση των στεγών των επιμέρους τμημάτων του ναού σε διαφορετικά ύψη μεταξύ τους, δίνει στο μνημείο αυτό, μια μοναδική πλαστικότητα.

Οι εντυπωσιακοί εξωτερικοί τοίχοι του Καθολικού, μέχρι και το ύψος των 2 μέτρων από την ευθυντηρία είναι κατασκευασμένοι από μερικούς μεγάλους φαιούς ασβεστόλιθους και ορισμένοι από τους οποίους σχηματίζουν σταυρούς.

Άποψη του ναού από ανατολικά

Στο υπόλοιπο τμήμα τους δομούνται κατά το πλινθοπερίκλειστο σύστημα ενώ σποραδικά αντί για μια πλίνθο στους κατακόρυφους αρμούς υπάρχουν επάλληλα οριζόντια τεμάχια. 

Τα δίλοβα ή τρίλοβα παράθυρα περιβάλλονται από τοξωτά πλαίσια που φτάνουν ως την ποδιά τους και περιγράφονται από οδοντωτές ταινίες. Τα τύμπανα των παραθύρων κοσμούνται με κεραμοπλαστικό διάκοσμο που συνίσταται σε επάλληλες ορθές γωνίες και ενίοτε οριζόντιες οδοντωτές ταινίες ή ομόλογες καμπύλες. 

Οι εξωτερικοί τοίχοι διασπώνται επίσης από κεραμοπλαστικό διάκοσμο, οδοντωτές ταινίες κάτω από τα πώρινα γείσα, μαιάνδρους, σταυρούς κ.λ.π. Ο εξωνάρθηκας, ο οποίος προστέθηκε στο τέλος του 14ου αιώνα έχει σχήμα σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού με τρούλο. 

ψηφιδωτές εικόνες στο τέμπλο.
στον αριστερό πεσσό, δεξιά στην φωτογραφία, η 
Παναγία βρεφοκρατούσα και στον δεξιό πεσσό 
(αριστερά στην φωτογραφία) ο Χριστός.
πηγή

Το μεγαλύτερο μέρος του γλυπτού διακόσμου του ναού καταστράφηκε κατά την πυρκαγιά του 1855. 

Το μαρμάρινο τέμπλο είναι το αρχικό με ορισμένες αναπροσαρμογές που οφείλονται στην αποκατάσταση του Αναστάσιου Ορλάνδου. Τα κιονόκρανα που επιστρέφουν τους κιονίσκους, καθώς και το επιστύλιο, κοσμούνται με ανάγλυφο επιπεδόγλυφο διάκοσμο που φέρει υπολείμματα κηρομαστίχης.

Στους δυο ανατολικούς πεσσούς είναι προσαρμοσμένες, σε θέση αντίστροφη της ορθόδοξης διάταξης, ολόσωμες ψηφιδωτές εικόνες του Χριστού και της Θεοτόκου Βρεφοκρατούσας, αντίθετα από τη συνηθισμένη τοποθέτηση στους ορθόδοξους ναούς και αυτό την κάνει μοναδική στην Ελλάδα.

Ο καθηγητής Αναστάσιος Ορλάνδος τοποθετεί την κατασκευή τους στα 1285, τις συνδέει με τα ψηφιδωτά του τρούλλου της Παρηγορίτισσας της Άρτας και μάλιστα τις αποδίδει στον ίδιο τεχνίτη. 

Από τον εικονογραφικό διάκοσμο, αξιοπρόσεκτη είναι η τοιχογραφία που καλύπτει την ημικυκλική κόγχη, στην ΝΔ γωνία του κυρίως ναού, όπου απεικονίζεται ο κτήτορας της μονής Ιωάννης Δούκας που άγγελος τον οδηγεί στην προστάτιδα της μονής, Παναγία. 

Τοιχογραφίες Ιεραρχών 
© Μονή Δουσίκου © 7η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων

πηγή

Η περίτεχνη παράσταση της Σύναξης των Αρχαγγέλων 
και η Παναγία Βρεφοκρατούσα στον αριστερό πεσσό

Πρόκειται για μια από τις σπάνιες προσωπογραφίες των Κομνηνών ενώ ενδιαφέρουσες είναι και οι τοιχογραφίες που σώζονται στο Ιερό και οι οποίες τοποθετούνται στον 13ο αιώνα. 

Η τοιχογραφία στην καμάρα του κεντρικού κλίτους και εκείνες πλησίον του παραθύρου της νότιας πλευράς και της δυτικής πλευράς του κυρίως ναού, χρονολογούνται κατά τον 18ο αιώνα όπως και εκείνες του νάρθηκα, στις οποίες δυστυχώς η μεγάλη πυρκαγιά του 1980, επέφερε ανεπανόρθωτη ζημιά.  

Τελευταία ανασκαφική έρευνα έφερε στο φως και τον τάφο του Ιωάννη Δούκα - δυστυχώς συλημένος, επίσης έφερε στο φως επίσης τμήματα του αρχικού μαρμάρινου τέμπλου, τμήματα από αρχαίες ενεπίγραφες στήλες, τμήματα επικράνων με όλα αυτά να αποτελούν το δεύτερο δάπεδο της μονής, σε δεύτερη βέβαια χρήση.  

Ο τάφος του Ιωάννη Δούκα,
βρέθηκε δυστυχώς συλημένος στη τελευταία
ανασκαφική έρευνα.

Επίσης ήρθε στο φως και η βάση του αρχικού λίθινου άμβωνα, η στασιδοφόρος καθώς και ο μαρμάρινος κίονας που στήριζε την Αγία Τράπεζα, ενώ τμηματικά αποκαλύφθηκε και το αρχικό περίτεχνο μαρμάρινο δάπεδο του ναού. 

Η Πόρτα - Παναγιά είναι και η γενέτειρα του Αγίου Βησσαρίωνα του θαυματουργού, άλλοτε μητροπολίτη Λαρίσης και Τρίκκης, ο οποίος είναι και ο πολιούχος Άγιος της Πύλης, της Καλαμπάκας επίσης όμως και των Τρικάλων ενώ αποτελεί μία πολύ μεγάλη και Αγία μορφή της Χριστιανοσύνης.

Ο εντυπωσιακός και περίτεχνος αυτός ναός, της Πόρτας Παναγιάς, έχει δικαίως χαρακτηριστεί με την απόφαση ΒΔ19-4-1921, ΦΕΚ 68/Α/26-4-1921 ΥΑ 10977/16-5-1967, ΦΕΚ 352/Β/31-5-1967 ως ένα σπουδαίο αρχαίο διατηρητέο και ιστορικό μνημείο. 

Ο Ναός ανοίγει για το κοινό μόνο κατόπιν συνεννοήσεως στο τηλέφωνο (+30) 24340 23267 και πολλοί, κυρίως Τρικαλινοί, επιλέγουν να τελέσουν εκεί τα μυστήρια τους όπως τον γάμο τους ή τις βαπτίσεις των παιδιών τους.

Παναγία η Κοσμοσώτειρα, Φέρες Εβρου.

πηγή 

Βρίσκεται σε ένα λοφίσκο της κάποτε βυζαντινής κωμόπολης της Βήρας (σημερινές Φέρες), είναι ένας βυζαντινός Ναός του 12ου αιώνος αφιερωμένος στην Παναγία την Κοσμοσώτειρα. Ο Ναός αποτελεί το Καθολικό της κάποτε Ιεράς Μονής Παναγίας της Κοσμοσώτειρας της Βήρας, που ιδρύθηκε από τον σεβαστοκράτορα Ισαάκιο Κομνηνό (τριτόκοκο γιό του Αυτοκράτορα Αλέξιου Κομνηνού) το 1151 - 52. Σήμερα από όλο το συγκρότημα των οικοδομημάτων της Μονής σώζεται μόνο ο Ναός της Κοσμοσώτειρας, τμήμα των τειχών και των πύργων. 

  

Ο Ισαάκιος Κομνηνός
πηγή

Η ιστορία της Μονής της Παναγίας της Κοσμοσώτειρας, της βυζαντινής κωμόπολης της Βήρας και της σημερινής πόλης των Φερών, αρχίζει όταν το έκτο παιδί και τριτότοκος γιος του αυτοκράτορα Αλεξίου Α' Κομνηνού και της Ειρήνης Δούκαινας, ο πορφυρογέννητος Ισαάκιος Κομνηνός, σε ηλικία 59 ετών, ήρθε "περί τα χείλη του ποταμού” Έβρου. 

Εκεί σε τόπο έρημο “ανθρώπων και οικημάτων”, καθίδρυσε “το της Κοσμοσωτείρας και Θεομήτορος φροντιστήριον, ανδρών μοναζόντων”. 

Ήταν το 6.660 από κτίσεως κόσμου κατά την 15η Ινδικτιώνα, δηλαδή από 1ης Σεπτεμβρίου 1151 μέχρι 31ης Αυγούστου 1152 μετά Χριστόν. 

Με εμπειρία κτήτορα, αφού σε νεαρότερη ηλικία είχε ανακαινίσει ριζικά την Μονή της Χώρας και τον Ναό του Αγίου Στεφάνου του Αυρηλιανού στην Κωνσταντινούπολη, έρχεται στις εκβολές του Έβρου τον οποίο ονομάζει Μαρίτζα, και στον τόπο αυτό που ήταν γεμάτος φίδια και σκορπιούς και που λεγόταν βηρός, δηλαδή βαλτόνερα, οικοδομεί με βαθιά ευλάβεια ένα ολόκληρο οχυρωμένο μοναστηριακό συγκρότημα, το οποίο παίρνει από την περιοχή το όνομά του: "Μονή της Βήρας, Παναγία η Κοσμοσώτειρα".

Αρχείο ΙΑΑ©ΥΠΟΠΑΙΘ, 
Εφορεία Αρχαιοτήτων Κομοτηνής

Το μοναστηριακό συγκρότημα ήταν το σπουδαίο και φιλόδοξο εγχείρημα ενός μεγάλου ηγεμόνα, και μέλους της αυτοκρατορικής οικογένειας που προδίδει άπλετα την πληθωρική προσωπικότητα του επιδέξιου αυτού στρατηγού, ποιητή, φιλόσοφου, θεολόγου αλλά και μαθηματικού κτήτορά του.

Το συγκρότημα περιλαμβάνει το κεντρικό καθολικό αφιερωμένο στη Κοσμοσώτειρα Θεομήτορα με περιμετρικές πτέρυγες κελιών, περίπου 40, για τους μοναχούς. 

Οι κεντρικές αυτές εγκαταστάσεις περικλείονται με ένα τοίχος που στην νοτιοδυτική γωνία του έχει έναν επιβλητικό πύργο, για τα σήμαντρα, ο οποίος διατηρείται ακόμη και σήμερα, ύψους 8 μέτρων τετράγωνος εξωτερικά και κυκλικός εσωτερικά.

Ο Πύργος στον περίβολο
πηγή

Στην εσωτερική αυλή υπήρχαν ακόμη η τράπεζα των μοναχών, το σκευοφυλάκιο, το βεστιάριο, το συγκρότημα των λουτρών και τρεις πύλες που οδηγούσαν στην δεύτερη, την εσωτερική αυλή επίσης τειχισμένη με περίφραξη ενώ η κύρια πύλη βρισκόταν βόρεια. 

Μία ακόμη πύλη ήταν στα δυτικά και μία άλλη στα ανατολικά από την οποία μπορούσαν να μπαίνουν στην Μονή και οι γυναίκες, μα μόνο στον εξωτερικό αυλόγυρο και μόνο τρεις φορές τον χρόνο. 

Στον εξωτερικό περίβολο υπήρχαν, σε θέση που παραμένει ασαφής σε μας, δεύτερος ναός αφιερωμένος στον Άγιο Προκόπιο, βιβλιοθήκη, σκευοφυλάκιο, βεστιάριο, ξενώνας, λουτρά, δεσποτικό διαμέρισμα, και κάποια ακόμη διαμερίσματα για την φιλοξενία επισήμων.

Τμήμα της μαρμάρινης πλάκας που είχε τεθεί στον 

τάφο του Ισαακίου, Μουσείο της Αλεξανδρούπολης.

πηγή

Όμως το κυριότερο κτίσμα του εξωτερικού περιβόλου ήταν το γηροκομείο ή νοσοκομείο ενώ ακόμη, υπήρχαν εδώ οι στάβλοι, τα εργαστήρια και οι μεγάλες αποθήκες. 

Πιο πέρα από τον εξωτερικό περίβολο βρισκόταν, με δική του περίφραξη και παρεκκλήσιο, το νεκροταφείο των μοναχών. 

Βορειοδυτικά της Μονής ήταν το υδραγωγείο, έργο το οποίο έγινε «με πολύ ιδρώτα και δαπανώντας πολλά νομίσματα» και εξασφάλιζε νερό για τη στέρνα η οποία τροφοδοτούσε την κρήνη της Μονής αλλά και εκείνη του οικισμού. 

Σήμερα, διατηρούνται δυο ακέραιες καμάρες και μία μισή, απομεινάρια του μεγάλου εκείνου έργου με πλάτος 1.30 μέτρα, τα τόξα του που είναι χτισμένα με ζωηρούς κόκκινους πλίνθους, έχουν άνοιγμα 7 μέτρα και ύψος 5 μέτρα και παρουσιάζουν στην κορυφή τους ελαφριά θλάση όπως τα αραβικά. Η μεταξύ των τόξων τοιχοποιία είναι με επιμέλεια κατασκευασμένη από κανονικούς πωρόλιθους με πλίνθους να παρεμβάλλονται στους οριζόντιους αρμούς.

Το Τυπικό της Μονής.

Η αρχική χειρόγραφη σελίδα του Τυπικού 

Ο σεβαστοκράτορας Ισαάκιος Κομνηνός, όπως έκαναν άλλωστε και η μητέρα του Ειρήνη Δούκαινα αλλά και ο αδελφός του Ιωάννης, συντάσσει κι αυτός το Τυπικό της μονής που έκτισε στη Βήρα.

Με αυτό κανόνιζε με κάθε δυνατή λεπτομέρεια ολόκληρη την εσωτερική ζωή, τους κανονισμούς αλλά και την δραστηριότητα των μοναχών της. 

Το κείμενο του Τυπικού, το οποίο σε γενικές γραμμές ακολουθεί το Τυπικό της Μονής της Ευεργέτιδος στην Κωνσταντινούπολη, μας αποκαλύπτει εντελώς διαφορετική, μια ποιητική διάσταση της προσωπικότητος του Ισαακίου Κομνηνού και συγχρόνως φιλοσοφική. 

Πίσω από τον πολιτικό, διπλωμάτη και στρατηγό, κρύβεται ένας ευαίσθητος καλλιτέχνης που η αισθητική του έκφραση αναζητά διαρκώς την αρμονία σε πρόσωπα και πράγματα, χωρίς να λησμονεί την πραγματικότητα της ζωής. "Ικανός και στρατηγείν άμα και επιστατείν ποιήμασι και φιλοσοφείν". 

Ο Ισαάκιος Κομνηνός στο Τυπικό του ανακήρυσσε την Μονή "ολότελα ελεύθερη, αυτοδέσποτη, ιδιοδέσποτη", χωρίς να υπάγεται σε καμία εξουσία, είτε βασιλική είτε πατριαρχική, αλλά και χωρίς να ορίζει κανένα Έφορο της απο τη γενιά του και τους κληρονόμους του.

Το Τυπικό μέσα στο Ναό
πηγή

Το μοναστήρι έγινε κοινόβιο και έπρεπε οι μοναχοί να τρώνε σε τράπεζα όλοι μαζί το ίδιο φαγητό, να πίνουν το ίδιο κρασί, να φορούν τα ίδια ρούχα και παπούτσια, χωρίς εξαίρεση ούτε για τον ηγούμενο, μόνο για τους αρρώστους μοναχούς μπορούσε να κανονιστεί μια ιδιαίτερη δίαιτα. 

Ο αριθμός των μοναχών οριζόταν σε πενήντα για την υμνωδία και εικοσιτέσσερις ακόμα, για τα διάφορα διακονήματα της Μονής, συνολικά σε 74. 

Δεν τον ενδιαφέρει τόσο ο αριθμός των μοναχών, όσο η θεάρεστη πολιτεία των ολίγων.

Αυστηρός και έμπειρος ο σεβαστοκράτορας, όριζε πως οι μοναχοί δεν έπρεπε να είναι ευνούχοι, αλλά άνδρες και όχι κάτω των 30 χρόνων. 

Μια εξαίρεση μπορούσε να γίνει για τους συγγενείς των ήδη μοναχών, που επέτρεπε να είναι κάτω των 30 αλλά άνω των 26 χρόνων. Νέοι κάτω των 24 ετών δεν έπρεπε να αναστρέφονται στο μοναστήρι έστω κι αν ήταν συγγενείς του ηγούμενου ή των μοναχών. Σε κάθε κελί θα έμεναν δύο μοναχοί, για ορισμένους όμως μπορούσε να διατάξει ο ηγούμενος να μείνουν ένας - ένας. 

H Koσμοσώτερα, φωτογραφία του 1906
πηγή

Ενώ ο Ισαάκιος όριζε να γίνεται κάθε μέρα άφθονη διανομή αγαθών στον πυλώνα της Μονής, απαγόρευσε να γίνεται αυτό και στις γυναίκες: "Όχι, γράφει, γιατί μισούμε το γυναικείο φύλο, κάθε άλλο, αλλά γιατί θέλουμε να απομακρύνουμε τη διαφαινόμενη βλάβη των μοναχών απ’ την προσέλευση των γυναικών".

Διανομή αγαθών και στις γυναίκες επιτρεπόταν μόνο κατά την πανήγυρη του Μοναστηριού στην επέτειο της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και κατά την επέτειο του μνημοσύνου του, καθώς όριζε ο Ισαάκιος. Επίσης απαγόρευσε να μπαίνουν στο μοναστήρι γυναίκες εκτός από τις ημέρες των γιορτών της Κοιμήσεως, του Ευαγγελισμού και της Γεννήσεως της Θεοτόκου, οπότε μπορούσαν να πάνε να προσκυνήσουν στο ναό. 

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Άποψη του εσωτερικού του Ναού

Ο ηγούμενος της μονής έπρεπε να εκλέγεται από όλη την αδελφότητα, να χειροτονείται από τον μητροπολίτη Τραϊανουπόλεως και να παύεται απ’ αυτόν όταν υπήρχαν καταγγελίες των μοναχών για συγκεκριμένα λάθη του. 

Θα ήταν συγχρόνως και ο πνευματικός της Μονής αλλά θα όριζε επίσης κι άλλους μοναχούς "επιτήδειους στο να δέχονται λογισμούς". 

Γενικά ο ηγούμενος ήταν πανίσχυρος μέσα στο μοναστήρι καθώς μάλιστα δεν υπήρχε και Έφορος της Μονής. 

Είχε δικαίωμα να έχει πλοιάρια στη Μαρίτζα, ικανά για αλιεία αλλά και χρήσιμα για να μεταφέρονται οι μοναχοί στην Αίνο. 

Για το νοσοκομείο στον περίβολο της Μονής, δυναμικότητος 36 κλινών, όριζε στο Τυπικό του ο Ισαάκιος να υπάρχει ένας γιατρός που μένει μέσα στη Μονή και ένας κληρικός που να λειτουργεί στο ιδιαίτερο ναΐδιο του χώρου για τους ασθενείς. Συγκινητική είναι η προτροπή του ιδρυτή, να προσέχουν οι αρμόδιοι ώστε να μη μένει "ούτε μια ώρα άδειο ένα κρεβάτι που κάποιος δυστυχισμένος με αγωνία ζητούσε να καταλάβει". 

Σύμφωνα με τη διακεκριμένη Βυζαντινολόγο Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ  

η ύπαρξη στο εξωτερικό τείχος του ναού, ενός κεραμικού ανάγλυφου που παριστά τον μονοκέφαλο αετό, σύμβολο της αυτοκρατορίας και των αυτοκρατόρων μέχρι το 1261, μαρτυρεί ότι στη μονή της Κοσμοσώτειρας ενταφιάστηκε πράγματι μέλος της βασιλικής οικογένειας και αποτελεί ισχυρή ένδειξη ότι έχουμε εδώ μαυσωλείο της οικογενείας των Κομνηνών.

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Ο σεβαστοκράτορας προικοδότησε το μοναστήρι της Βήρας με τα απέραντα κτήματα από γονική κληροδοσία που είχε στην Αίνο και όρισε και κείνα, από όσα είχε παραχωρήσει στους αυλικούς του, να περιέρχονται μετά το θάνατό τους στην αγαπημένη του Κοσμοσώτειρα. 

Επίσης παραχώρησε στο μοναστήρι ως μετόχι, το ναό του Αγίου Στεφάνου του Αυρηλιανού με τα κτίσματά του, που βρίσκονται κάτω από την κυριαρχία του σεβαστοκράτορα στην Κωνσταντινούπολη. 

Τρεις μοναχοί της Κοσμοσώτειρας έπρεπε να μένουν στον Άγιο Στέφανο για τη θρησκευτική υπηρεσία του ναού αλλά και για να φιλοξενούν τους αδελφούς τους της Βήρας, όταν θα έρχονται για υποθέσεις της Μονής στην Βασιλεύουσα. 

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Ακόμη, με ιδιαίτερο χρυσόβουλο κληροδοτεί στη Μονή της Βήρας και ιδιόκτητα πλοία, που μπορούσαν να προσορμίζονται στο λιμάνι της Μονής Βήρας, ίσως σε κάποιο από τα ανοίγματα του Έβρου με το δέλτα προς το θρακικό πέλαγος. O σεβαστοκράτορας ως κτήτορας, έχει την απαίτηση και ζητάει από τους μοναχούς να τον μνημονεύουν κάθε μέρα στις προσευχές τους για να συγχωρέσει ο Θεός τις πολλές αμαρτίες του: “Ω Θεού μήτερ και δέσποινα, ρύσαις τον προσελθόντα σοι δούλον σου και κτήτορα Ισαάκιον τη προς τον σον υιόν μεσιτεία σου της μελλούσης κολάσεως, εγκολπωσαμένη τούτον ταις αχράντοις ωλέναις σου”. 

Όπως και με αυστηρότητα αξίωνε από τους μοναχούς και τους κατά καιρόν ηγουμένους να μη τολμήσουν ποτέ να απεικονίσουν την μορφή του, είτε μέσα στο μοναστήρι είτε έξω, προσθέτοντας πως θα τον έχουν αντίδικο στη μέλλουσα κρίση, αν κάνουν κάτι τέτοιο.

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ - ΓΛΥΠΤΙΚΗ - ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ.

Α. Αρχιτεκτονική.

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Οι διαστάσεις του Ναού είναι: το μέσο μήκος του 23 μέτρα και το μέσο πλάτος του 17 μέτρα. 

Η αναλογία του πλάτους προς το μήκος είναι 3/4 και το ύψος του τρούλου είναι 17 μέτρα, με την αναλογία του πλάτους προς το ύψος είναι 1/1.

Πρόκειται στην ουσία περί ενός κτίσματος μεσαίου μεγέθους, με αναλογίες που στην αρχαιότητα συμβόλιζαν ένα ιδανικό σχήμα και κατ’ επέκτασιν την αρμονία του κόσμου.

Το άνοιγμα των κεντρικών θόλων του σταυρού είναι 7 μέτρα, επίσης 7 μέτρα είναι και το μήκος των θόλων του μεσαίου κλίτους ενώ το μήκος των εγκαρσίων κεραιών του σταυρού είναι το μισό της διαστάσεως του κατακόρυφου κλίτους, δηλαδή στα 3.5 μέτρα.

Η διάμετρος του δωδεκάπλευρου εξωτερικά τρούλου είναι επίσης στα 7 μέτρα. 

Η αρχιτεκτονική σύνθεση έγινε με σκοπό ο κύριος κάθετος άξονας του ναού, ανατολή - δύση, να επαναλαμβάνει τρεις φορές το κεντρικό τετράγωνο βάσης του τρούλου 7+7+7, ενώ ο εγκάρσιος άξονας, βορράς - νότος, να επαναλαμβάνει δεξιά κι αριστερά του τετραγώνου της βάσης του τρούλου, την μισή διάστασή του 3.5 + 7 + 3.5 μέτρα.  

Άποψη του Ναού
πηγή

Η μεγάλη διάμετρος του τρούλου και το μέγεθός του δημιουργεί ωθήσεις ισχυρές που οι αρχιτέκτονες τις αντιμετώπισαν με καλαίσθητα ζεύγη κιόνων. 

Εσωτερικά στην περιοχή εισόδου με τους παχύτερους εξωτερικούς τοίχους στην περιοχή του ιερού και με τις ελαφρές αντηρίδες βόρεια, νότια και δυτικά.  

Ακόμη, ο μεγάλος τρούλος είναι διάτρητος από παράθυρα και χωρισμένος εσωτερικά σε βεργία που μεγαλώνουν προοπτικά το ύψος του και ενοποιούν το κάθετο τύμπανο με τον ημισφαιρικό θόλο ώστε να αγκαλιάζουν τελικά όλο το χώρο του κτίσματος. 

Γενική άποψη του καθολικού του ναού
ΥΠΟΠΑΙΘ - Εφορεία Αρχαιοτήτων Κομοτηνής
πηγή

Η αρχιτεκτονική βούληση θέλει να δημιουργήσει στον ναό την εντύπωση ενός ενιαίου σχεδόν τετραγώνου και αυτό το καταφέρνει κυρίως στη δυτική πλευρά, εφ’ όσον στην ανατολική οι κόγχες της προθέσεως και του διακονικού δεν βοηθούν στην εντύπωση αυτή και για αυτόν ακριβώς το σκοπό, οι αρχιτέκτονες του ναού μεταχειρίστηκαν τον δικιόνιο τύπο. 

Σύμφωνα με αυτόν δημιουργείται ένα ευρύτερο άνοιγμα του χώρου στο δυτικό τμήμα του ναού που δεν δυσκολεύει το μάτι να φθάσει μέχρι τους πλαϊνούς του τοίχους. Τέσσερις μεγαλοπρεπείς και πολύ σπουδαίοι οκτάπλευροι εσωτερικά τρουλίσκοι αποτελούν ουσιαστικά δορυφόροι του κεντρικού μεγάλου τρούλου και κατασκευάστηκαν με σκοπό να μπορέσουν να ελαφρύνουν το βάρος του χωρίς όμως να τον αποκρύψουν, αλλά και για να καλύψουν και τις σκληρές γωνίες του υπόλοιπου μεγαλοπρεπούς οικοδομήματος.

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Αυτοί οι εξαιρετικά ενδιαφέροντες τρουλίσκοι εσωτερικά δημιούργησαν επίσης με την σειρά τους τέσσερα διαμερίσματα τα οποία κυρίως στο δυτικό τμήμα του ναού, παρουσίασαν την ανάγκη ανάμεσα στο μεσαίο κλίτος και στα πλάγια κλίτη να δημιουργηθούν τόξα με άνοιγμα ίσο με το πλάτος των γωνιακών αυτών διαμερισμάτων. 

Τα τόξα αυτά ήσαν όμως πολύ μικρότερα από το μήκος του κυλινδρικού αυτού θόλου, δεν αρκούσε η μία σειρά κιόνων. Έτσι τοποθετήθηκαν οι δύο κίονες για να διπλασιαστεί η επιφάνεια που θα εδράζεται ο θόλος. Με αυτόν τον τρόπο ο κύριος χώρος από την είσοδο μέχρι το τέμπλο παίρνει ένα σχεδόν τετράγωνο σχήμα, στο οποίο κυριαρχεί έκκεντρα ο τρούλος και σε αυτόν ανοίγεται η μεγάλη αψίδα του ιερού.

Φέρες, στις αρχές του 20ού αιώνα.
Διακρίνεται ο μιναρές στην Παναγία Κοσμοσώτειρα

Έτσι, η αρχιτεκτονική του Παναγίας Κοσμοσώτειρας υλοποιεί τη γνωστή θεολογική ερμηνεία: ο εισερχόμενος στον ορθόδοξο ναό, προσπαθεί αναζητώντας τον Οικοδεσπότη Θεό να προσηλώσει το βλέμμα του σε Αυτόν.

Ο τρούλος, κατοικητήριο του Θεού, δεν μπορεί να συγκρατήσει το ανθρώπινο βλέμμα που αναγκάζεται να κατέβει χαμηλότερα, κατ’ ευθείαν απέναντι στην ανατολική αψίδα, όπου πιο απαλά δέχεται την εναγώνια αναζήτηση του Θεού από τον άνθρωπο. 

Δια μέσου της μεσιτείας της Πλατυτέρας από την κορυφή της ανατολικής αψίδας φτάνει στη βάση της, στο επίπεδο της γης, όπου επάνω στην Αγία Τράπεζα ο Θεός παρουσιάζεται ορατός με τα είδη του άρτου και του οίνου να προσφέρεται στους ανθρώπους “προς κοινωνίαν”. 

Έτσι τα αρχιτεκτονικά στοιχεία της Παναγίας της Κοσμοσώτηρας με την κατά βάση ορθόδοξη θεολογική ερμηνεία τους, δίνουν εξωτερικά ένα μεσαίου μεγέθους οικοδόμημα που αναδιπλώνεται εσωτερικά σ’ ένα οίκο του Θεού με αρμονικό χαρακτήρα.

Β. Γλυπτική.

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Ολόκληρο το οικοδόμημα περιτρέχει εσωτερικά μια διακοσμητική ταινία στο ύψος γεννήσεως των ημικυλινδρικών καμαρών. Παρόμοια ταινία υπάρχει και στη βάση του τύμπανου του τρούλου. Πλουσιότερο όμως γλυπτικό διάκοσμο εμφανίζουν τα κιονόκρανα του ναού. Τέσσερις συνολικά, ανά δύο ζεύγη, οι κίονες έχουν ύψος 3,60 μέτρα. Αποτελούνται από βαθμιδωτή βάση, αρράβδωτο κυλινδρικό κορμό από στιλβωμένο σκοτεινόχρωμο μάρμαρο και επάνω κιονόκρανο με άβακα. 

Τα αρχικά κιονόκρανα ανήκουν στο λεβητοειδή τύπο και κοσμούνται με ανθέμια. Από τους Τούρκους καλύφθηκαν με γύψινη επένδυση και έγιναν βαριά και άκομψα. Σήμερα από το ένα ζεύγος αφαιρέθηκε ο γύψος και αποκαλύφθηκαν τα αρχικά μαρμάρινα κιονόκρανα. Από το γλυπτό διάκοσμο του μαρμάρινου βυζαντινού τέμπλου του ναού ελάχιστα μόνο λείψανα βρέθηκαν. Πρόκειται για τμήματα από τα επιστήλια του τέμπλου που κι αυτά κοσμούνται με ανθέμια. 

Γ. Τοιχογραφίες.

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Οι εσωτερικές επιφάνειες των τοίχων του Ναού από ορισμένο ύψος και πάνω, καθώς και οι επιφάνειες των θόλων καλυπτόταν από τοιχογραφίες. 

Μετά την αφαίρεση του σοβά με τον οποίο οι Τούρκοι τις κάλυψαν, σήμερα διακρίνονται χαμηλότερα, δύο επισκοπικές πομπές που καταλήγουν στις επισκοπικές μορφές του ιερού.

Πιο πάνω σε μικρότερη κλίμακα ακολουθούν προφήτες και μορφές από την Παλαιά Διαθήκη. 

Κορμοί με παρόμοιες μορφές καλύπτουν ψηλότερα και τα τύμπανα του μεσαίου και εγκαρσίου κλίτους.

Στην κεντρική περιοχή του νοτιοδυτικού γωνιακού τρούλου από τα υπάρχοντα λείψανα της παλαιάς τοιχογραφίας μπορούμε να συμπεράνουμε ότι υπήρχε παράσταση του Χριστού.

Στην αντίστοιχη περιοχή του βορειοδυτικού τρούλου σώζεται, πιθανότατα πάνω από την παλαιά θέση του ταφικού μνημείου του κτήτορα Ισαακίου Κομνηνού, μια αιθέρια παράσταση της Θεοτόκου.

πηγή φωτογραφίας: 1dimchrys.blogspot.gr

πηγή φωτογραφίας: 1dimchrys.blogspot.gr

πηγή φωτογραφίας: www.religiousgreece.gr

πηγή φωτογραφίας: koinothrakon.blogspot.gr

Δεν είναι εξακριβωμένο αν αυτή η παράσταση της Θεοτόκου σε συνδυασμό με την αντίστοιχη του Χριστού είναι η ίδια που περιγράφει ο σεβαστοκράτορας στο Τυπικό του: “…με πολλή θαυμαστή τέχνη έχουν εικονισθεί ο υπεράγαθος Χριστός και η Θεομήτωρ και Κοσμοσώτηρα, έχουν δε απεικονισθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να φαίνονται ότι είναι εικόνες ζωντανές και λίγο λείπει να μιλήσουν γλυκά σ’ αυτούς που τις κοιτάζουν…”. 

Γενικά οι μορφές των τοιχογραφιών παρουσιάζονται πλατιές με στρογγυλά πρόσωπα και με απλή φωτοσκίαση, εμφανίζουν υπερβολικό ρεαλισμό, κάτι που δεν χαρακτηρίζει συνήθως τις βυζαντινές αγιογραφίες. Κατά το Φώτη Κόντογλου οι τοιχογραφίες της Κοσμοσώτειρας διακρίνονται από πολύ “λαϊκό πνεύμα”.

πηγή φωτογραφίας: 1dimchrys.blogspot.gr

πηγή φωτογραφίας: 1dimchrys.blogspot.gr

πηγή φωτογραφίας: fotoevros.blogspot.gr

φωτογραφία: polsylvira.gr

Πάνω από τη ζώνη με τις επισκοπικές πομπές και ανάμεσα στα μικρά κατώτερα παράθυρα των τυμπάνων του εγκάρσιου κλίτους, διακρίνονται παραστάσεις διαφόρων στρατιωτικών αγίων. 

Ειπώθηκε σε ένα αρχαιολογικό συνέδριο η άποψη ότι οι παραστάσεις αυτές είναι της οικογενείας των Κομνηνών. 

Προφανώς είναι λαθεμένη, τόσο επειδή αντίκειται στην πρακτική της βυζαντινής αγιοκατάταξης των κτητορικών μορφών, όσο και στην επιθυμία του Ισαακίου όπως περιγράφεται στο Τυπικό του, όπου μετά δακρύων παρακαλεί να μην απεικονίσουν την μορφή του πουθενά και ποτέ στη Μονή της Βήρας. 

Μολονότι δεν υπάρχουν ιστορικές αποδείξεις, θρύλοι και παραδόσεις θέλουν τον Ισαάκιο Κομνηνό να έχει ταφεί στο εσωτερικό της μονής. 

Σε αυτό βέβαια συντείνει και η τοιχογραφία της Παναγίας της Κοσμοσώτειρας που βρίσκεται στο βόρειο τμήμα του τοιχώματος του θολωτού χώρου, με την Βρεφοκρατούσα να δείχνει με το δεξί της χέρι το πάτωμα του ναού.  

Η Εφέστιος εικόνα της Παναγίας Κοσμοσώτειρας
πηγή

Για αρκετούς ειδικούς ερευνητές αλλά και ιστορικούς, η ασυνήθιστη αυτή μορφή της Παναγίας και η ανατρεπτική τάση που ενέχει η τεχνοτροπία της απεικόνισής της, μπορεί να σημαίνει μόνο ότι εκείνος που τη φιλοτέχνησε την εικόνα επιθυμούσε να αποκαλύψει το σημείο όπου βρίσκεται εδώ και αιώνες θαμμένος ο σεβαστοκράτορας Ισαάκιος Κομνηνός. 

Ο Ναός της Παναγίας της Κοσμοσώτηρας στις Φέρρες μέχρι πριν λίγα χρόνια ήτανε ένας ενοριακός Ναός, αλλά σήμερα δυστυχώς λειτουργεί μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, καθώς έχει χαρακτηριστεί σημαντικό, διατηρητέο μνημείο από την Αρχαιολογική υπηρεσία. 

Πρόσφατα ανακαλύφθηκε μέσα στο ιερό μία καταπακτή που υπόγεια οδηγεί έξω από το κάστρο.  

Η πανήγυρις του Ναού της Κοσμοσώτειρας τελείται κάθε χρόνο πανδήμως στις 15 Αυγούστου και έχει καθιερωθεί ως το "Παγκόσμιο Προσκύνημα των Θρακών", ενώ από το ναό ξεκινά μια από τις πιο συγκινητικές λιτανείες της ιερής εικόνας, συνοδευόμενη από ποικίλες εορταστικές εκδηλώσεις. 

Οι λειτουργικές ενοριακές ανάγκες εξυπηρετούνται σήμερα από το νεότερο διπλανό ναό, του Τιμίου Σταυρού. 

Τηλ.: (+30) 25550 - 22227, Δημοτικό Τουριστικό Κέντρο Φερών: (+30) 25550 24310