Ιερός Ναός Παναγίας Καθολικής, Γαστούνη Ηλείας.

πηγή

Βρίσκεται στην άκρη, στις δυστικές παρυφές της πόλης της Γαστούνης, είναι αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου και είναι ένα από τα παλαιότερα βυζαντινά μνημεία της Ηλείας.

Άποψη της Παναγίας Καθολικής
πηγή

Η επωνυμία "Καθολική" με την οποία είναι περισσότερο γνωστός, προκύπτει είτε από τη λειτουργία του κατά τη μεταβυζαντινή περίοδο ως καθεδρικός - καθολικός ναός της Επισκοπής Ωλένης, είτε ως ανάμνηση της χρήσης του ως καθολικός ναός (δηλαδή ενοριακής εκκλησίας) του βυζαντινού οικισμού.

Χρονολογείται πιθανότατα στο δεύτερο μισό του 13ου αιώνα και πληροφορίες για την ίδρυσή του μας δίνει μια επιγραφή στην αψίδα του ιερού, που μάλλον αντιγράφει την αρχική κτητορική επιγραφή. 

Σύμφωνα με αυτή, ο ναός ανεγέρθηκε το έτος 1278 - 9 και κτήτορές του ήταν έξι αδέλφια, οι άρχοντες Καλληγόπουλοι και οι σύζυγοί τους, τα ονόματα των οποίων αναφέρονται και σε μία εγχάρακτη επιγραφή που σώζεται σε κακή κατάσταση και χρονολογείται επίσης στο δεύτερο μισό του 13ου αιώνα.

Άποψη εσωτερικά του Κςθολικού
πηγή

Ο ναός δεν έχει υποστεί πολλές μετατροπές και επεμβάσεις, εκτός από την προσθήκη κλειστού εξωνάρθηκα, ο οποίος είχε αρχικά τη μορφή ανοικτής στοάς, ενώ αλλοίωση προκάλεσαν κάποιες νεώτερες μετασκευές στα ανοίγματα.

Οι αρχικές είσοδοι στο ναό ήταν τρεις: η δυτική που ανοίγεται αξονικά στο νάρθηκα και άλλες δύο, σφραγισμένες σήμερα, στο νότιο και βόρειο τοίχο. Από αυτές η βόρεια φέρει λίθινο οξυκόρυφο γοτθικό πλαίσιο.

Αρχιτεκτονικά ο ναός ανήκει στον τύπο του σταυροειδούς εγγεγραμμένου, με νάρθηκα στη δυτική πλευρά και οκτάπλευρο τρούλο που στηρίζεται σε δύο κίονες. Η τοιχοποιία του ακολουθεί το πλινθοπερίκλειστο σύστημα, με διπλές πλίνθους γύρω από κάθε λίθο, και διακοσμείται με απλή κεραμοπλαστική διακόσμηση.

Άποψη του Καθολικού
πηγή

Άποψη του Καθολικού
πηγή

Άποψη των τοιχογραφιών του Καθολικού
πηγή

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το οξυκόρυφο τόξο στη σφραγισμένη σήμερα βόρεια θύρα, το μοναδικό στοιχείο του μνημείου που δείχνει φραγκική επίδραση ενώ σε μεταγενέστερους χρόνους προστέθηκε ο εξωνάρθηκας και ανοίχθηκαν οι μεγάλες θύρες.

Το εσωτερικό του Καθολικού διακοσμήθηκε με τοιχογραφίες και οι περισσότερες από αυτές χρονολογούνται με ακρίβεια στο 1702, την περίοδο της Ενετοκρατίας στην περιοχή ενώ σύμφωνα με επιγραφή που αναφέρει, οι τοιχογραφίες έγιναν με δαπάνη του Ιωαννικίου Νείρου, επισκόπου Ωλένης. Κατά τον 19ο αιώνα επιζωγραφήθηκε μέρος του εσωτερικού από κάποιο ζωγράφο που ονομαζόταν Σοφοκλής, και έγιναν κάποιες γενικότερες επισκευές στο κτήριο. 

Κυρίαρχη θέση στο εσωτερικού του ναού κατέχει και η θαυμάσια φορητή εικόνα της Θεοτόκου.

Ο ναός εορτάζει δύο φορές τον χρόνο, την Τρίτη του Πάσχα και στις 15 Αυγούστου.

Βυζαντινός Ναός Αγίας Κυριακής, Απείρανθος Νάξου

πηγή

Ο Βυζαντινός ναός της Αγίας Κυριακής βρίσκεται στην ενδοχώρα της Νάξου, στη θέση Καλλονή που απέχει περίπου 3 χιλιόμετρα από τον οικισμό της Απειράνθου.

Άποψη του Ναού
πηγή

Ο ναός φέρεται να χτίστηκε στα χρόνια του Αυτοκράτορα Κωνσταντινουπόλεως Θεοφίλου, ο οποίος υπήρξε Εικονομάχος και είχε προστάξει όλες οι εικόνες των Ναών: «εντεύθεν ουν καθηρούντο μεν κατά πάσαν εκκλησίαν αι θείαι μορφαί, θηρία δε και όρνιθες αντί τούτων ανεστηλούντο και ενεγράφοντο», να αντικατασταθούν από τον Σταυρό, τον φυτικό και ζωικό διάκοσμο (ανεικονικός), όπως ακριβώς αυτός διασώζεται στο εσωτερικό της Αγίας Κυριακής.

Τη δεκαετία του 1960, μέρος της καμάρας και του βόρειου τοίχου του νάρθηκα είχε γκρεμιστεί, οι τοίχοι του ιερού ήταν τρυπημένοι και το δάπεδο ξυλωμένο και κατεστραμμένο από τους αρχαιοκάπηλους, δεν είχε πόρτες και χρησιμοπoιούταν ως στάνη από τους βοσκούς.

Άποψη του Ναού
πηγή

Άποψη του Ναού
πηγή

Άποψη του Ναού
πηγή

Το 1993 άρχισαν οι πρώτες προσπάθειες για την αποκατάσταση του ναού, με τη χρηματοδότηση μελέτης από τον Σύλλογο J.-G. Eynard στη Γενεύη, το Σύλλογο Amities greco - suisses  στη Λωζάνη, το 2005 στη προσπάθεια συμμετείχε ο ελβετικός σύλλογος Ένωση Αγίας Κυριακής, Νάξος καθώς και το 2010, συνέβαλε το Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς της ΕΛΛΕΤ. 

Η αποκατάσταση του ναού έγινε την περίοδο 2013 - 2014 από την 2η Εφορία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων με στερέωση και στεγανοποίηση του ναού, ακολούθησε η αποκατάσταση των τοιχογραφιών την περίοδο 2015 - 2016, αποκατάσταση που βραβεύτηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση με το Βραβείο Europa Nostra με το βραβείο να παραδίδεται στις 6 Οκτωβρίου του 2018, εκεί ακριβώς στον Ιερό Ναό της Αγίας Κυριακής ενώ σημαντική χρηματοδότηση προήλθε ακόμη και από την Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού, που έλαβε χορηγίες από το Ίδρυμα Λεβέντη και από Κοινοφελές ίδρυμα Αθανασίου και Μαρίνας Μαρτίνου.

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Ο Ναός έχει διαστάσεις 11.20 μέτρα μήκος Χ 7.10 μέτρα πλάτος και διαθέτει νάρθηκα, τον κυρίως ναό και ένα παρεκκλήσιο στην νότια πλευρά του.

Πρόκειται για μια μακρόστενη, μονόκλιτη βασιλική, τρουλλωτή εκκλησία που καταλήγει ανατολικά σε μεγάλη ημικυκλική αψίδα.

Το νότιο τυφλό αψίδωμα για να επικοινωνεί με το παρεκκλήσιο διατρυπανάται με μεγάλο τοξωτό άνοιγμα, στο ανατολικό και δυτικό τμήμα του νότιου ενδιάμεσου τοίχου και στον βόρειο τοίχο της δυτικής κεραίας του ναού υπάρχει μια τοξωτή κόγχη. 

Οι τοίχοι εκτος του ιερού έχουν περιμετρικά ένα κτιστό χαμηλό θρανίο πλάτους περίπου 38 εκατοστά που διακόπτεται στη μέση του βόρειου τυφλού αψιδώματος από ένα βράχο σφαιρικό. 

Ο τρούλλος με βαρειές αναλογίες, έχει κυλινδρικό εσωτερικά και εξωτερικά τύμπανο και καλοσχηματισμένα λοφία  και η ημικυκλική αψίδα φωτίζεται από από ένα στενό δίλοβο παράθυρο που αργότερα κλείστηκε με τοίχο και περιτρέχεται εσωτερικά από ένα απλό κτιστό σύνθρονο σαν σκαλοπάτι χαμηλό. 

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Ο επισκοπικός θρόνος βρίσκεται στη μέση, κάτω από το δίλοβο παράθυρο,  ενώ σώζεται σε αρκετό ύψος ένα μέρος από το κτιστό τέμπλο, με τοιχοδομία μεταγενέστερη, πιθανόν του 13ου αιώνα.

Ο νάρθηκας έχει διαστάσεις 7.12 μέτρα μήκος Χ 2.03 μέτρα πλάτος, είναι στεγασμένος με συνεχή καμάρα, έχει είσοδο πλάτους 0.95 μέτρα στη νότια στενή πλευρά και η επικοινωνία του με τους άλλους χώρους γίνεται με δύο θύρες στον ανατολικό τοίχο.

Η μεγαλύτερη θύρα πλάτους 1.15 μέτρα οδηγεί στον κυρίως ναό, ενώ η μικρότερη πλάτους 0.65 μέτρα που τώρα είναι κλεισμένη με τοίχο, κολλητά στη νοτιοανατολική γωνία, οδηγεί στο παρεκκλήσιο που είναι κτισμένο με κοινό τοίχο με τον Ναό.

Άποψη της ζωγραφικής διακόσμησης του Ναού
πηγή

Άποψη του Ιερού Βήματος του Ναού
πηγή

Άποψη της ζωγραφικής διακόσμησης του Ναού
πηγή

Η ζωγραφική διακόσμηση στο μεγαλύτερο μέρος της είναι ανεικονική, διατηρείται στις τυφλές αψίδες, σε όλο το ιερό (τοίχους, αψίδα, καμάρα) και στα εσωράχια του ανατολικού και του μεσαίου τοξωτού ανοίγματος του διάμεσου τοίχου μεταξύ κυρίως ναού και παρεκκλησίου ενώ ως προς την τεχνική των τοιχογραφιών αυτή είναι μικτή, δηλαδή νωπογραφία αλλά και ξηρογραφία.

Εκτός αυτού του πρώτου στρώματος σώζονται και λίγα απομεινάρια ενός δεύτερου στρώματος, πιθανότατα του 13ου αιώνα, στον ημικύλινδρο της αψίδας ίχνη από φωτοστέφανα, στο τεταρτοσφαίριο ένα ευαγγέλιο του Παντοκράτορα και στην αψίδα του παρεκκλησίου η Δέηση. 

Στη νότια τυφλή αψίδα εντοπίζουμε τεμνόμενους κύκλους που σχηματίζουν ρόδακες, με χρώματα ακαθόριστα, διακρίνονται το κίτρινο και πορτοκαλί, στο εσωρράχιο του τοξωτού ανοίγματος έχουμε κόσμημα από συνεχή ελικοειδή πλοχμό, στη βόρεια τυφλή αψίδα έχουμε κάτω - κάτω μίμηση ορθωμαρμάρωσης με μαύρες παχιές κυματιστές γραμμές και στην ανώτερη ζώνη έχουμε δύο ή τρεις σταυρούς σε πλαίσια με κοσμήματα.

Η Αγία Κυριακή είναι ανοικτή και επισκέψιμη τους μήνες Αύγουστο και Σεπτέμβριο, δύο φορές την εβδομάδα, Τετάρτη και Σάββατο, από τις 9.00 ως τις 14.30 ενώ για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να απευθύνεστε στην Αρχαιολογική Συλλογή Απειράνθου (τηλ. 22850 61725).

Βυζαντινός ναός Αγίας Αναστασίας Μάκρης, Αλεξανδρούπολη.

πηγή

Βρίσκεται στον γραφικό παραλιακό οικισμό της Μάκρης στην Αλεξανδρούπολη και είναι ένας από τους ωραιότερους και παλαιότερους ναούς της ευρύτερης περιοχής του Έβρου, που σήμερα λειτουργεί ως ενοριακός και είναι αφιερωμένος στην Αγία Αναστασία τη Φαρμακολύτρια.

Άποψη της εισόδου του Ναού 
πηγή

Σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή, αρχικά θεμελιώθηκε το 1100, στην ίδια θέση που προϋπήρχε παλαιό - χριστιανικός ναός, από τον οποίο διατηρούνται ακόμη και σήμερα διάφορα διάσπαρτα αρχιτεκτονικά μέλη του, στη νότια πλευρά του Ναού. 

Με τη σημερινή του μορφή ο ναός ιδρύθηκε, στην ουσία ανακαινίσθηκε το 1833, με την οικονομική συνεισφορά του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Νεοφύτου Ζ', που υπήρξε και Μητροπολίτης Μαρωνείας, του τοπικού πρόκριτου Χατζημανωλάκη καθώς και των καπνοκαλλιεργητών της περιοχής.

Αυτό αναφέρεται στην κτητορική επιγραφή, που σώζεται ακόμη, στο υπέρθυρο του δυτικού τοίχου του ναού: «1800…/ 1833 Δια δαπάνης και συνδρομής του Παναγιωτάτου και Οικουμενικού Πατριάρχου Κυρίου Νεοφύτου και των τιμιώτατων πραγματευτών τουτουντζήδων και όλων των ευσεβών και ορθοδόξων χριστιανών και παραστάσεως του Χατζημανολάκη ανακαινίσεως τουτουντζήδων».

Πολύ σημαντική υπήρξε, τόσο η οικονομική συμβολή της αρκετά πλούσιας συντεχνίας των καπνοπαραγωγών καθώς και των καπνεμπόρων (τουτουντζήδων) της Μάκρης, όσο όμως επίσης και οι ενέργειες του Χατζημανωλάκη, που κατάφερε μαζί με τον Πατριάρχη Νεόφυτο, να εκδοθεί τελικά το σουλτανικό φιρμάνι για την ανέγερση του ναού.

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Άποψη του εσωτερικού του Ναού
πηγή

Άποψη του τέμπλου του Ναού 
πηγή

Ο Ναός, αν και καταστράφηκε από φωτιά τρεις φορές, αποκαταστάθηκε και λειτουργούσε συνεχώς στα χρόνια της Τουρκοκρατίας.

Μάλιστα δεν μετατράπηκε σε μουσουλμανικό τέμενος σύμφωνα με την πρακτική της εποχής, των Τούρκων.

Το αντίθετο δυστυχώς συνέβη στον γειτονικό ναό του Αγίου Δημητρίου, που έχει καταρρεύσει πλέον και τα ερείπιά του είναι ορατά σήμερα βόρεια του ναού της Αγίας Αναστασίας. 

Ο ναός αρχιτεκτονικά ανήκει στον τύπο της πετρόκτιστης τρίκλιτης ξυλόστεγης βασιλικής με διαστάσεις 30 Χ 25 μέτρα, δηλαδή δεν είναι ιδιαίτερα μεγάλος ενώ στην πλευρά της εισόδου του έχει διαμορφωθεί μία στεγασμένη στοά.

Η κολυμπήθρα του 1820
πηγή

Στο εσωτερικό δεσπόζει το επιχρυσωμένο ξυλόγλυπτο τέμπλο που πιθανότατα προέρχεται από τον προϋπάρχοντα μεταβυζαντινό ναό της Αγίας Αναστασίας, καθώς και ο επιχρυσωμένος δεσποτικός θρόνος που είναι ξυλόγλυπτος. 

Μοναδικής ξυλογλυπτικής τέχνης είναι και το προσκυνητάρι από ξύλο ελιάς, στο οποίο είναι τοποθετημένη η εφέστιος εικόνα της Αγίας Αναστασίας, ακόμη, ο ξυλόγλυπτος άμβωνας και τα παγκάρια με τις θέσεις των επιτρόπων καθώς και δύο μικρά αναλόγια που είναι παλαιότατα και κατασκευασμένα από κέλυφος χελώνας της Ερυθράς Θαλάσσης, ενώ σώζεται και ο παλαιός ξύλινος επιτάφιος.

Οι δεσποτικές εικόνες που κοσμούσαν παλαιότερα το τέμπλο αποτελούν σημαντικά και αξιόλογα έργα τέχνης, που καλύπτουν όλη την περίοδο από τον 17ο έως και τον 19ο αιώνα, εξ αυτών η παλαιότερη εικόνα είναι ο ένθρονος Χριστός σε στάση εύλογίας, του 17ου αιώνα.

Οι περισσότερες από τις εικόνες, σήμερα, έχουν μεταφερθεί στο εντυπωσιακό για τα εκθέματά του, Εκκλησιαστικό Μουσείο Αλεξανδρούπολης και έχουν αντικατασταθεί από σύγχρονες εικόνες, βυζαντινής όμως τεχνοτροπίας. 

Η εικόνα της Αγίας Αναστασίας της Φαρμακολύτριας

Εξαιρετική και περίτεχνη επίσης είναι η εικόνα της Αγίας Αναστασίας της Φαρμακολύτριας, διαστάσεων 1.20 × 0.80 μέτρων που την παρουσιάζει με κορώνα, τον στέφανο της ζωής που φορούν οι μάρτυρες και να κρατάει την λήκυθο.

Στον ναό σώζονται επίσης αργυροποίκιλτα ιερά σκεύη, όπως δισκοπότηρα, ευαγγέλια, εξαπτέρυγα, μυροδοχεία, στέφανα γάμου, σταυροί αγιασμού και ευλογίας, κολυμβήθρα, κηροπήγια, μανουάλια, κανδήλες κ.α. 

Πολλά είναι τα σωζόμενα λειτουργικά βιβλία που χρονολογούνται μεταξύ του 18ου και 20ουαιωνα, καθώς επίσης οι καλοδιατηρημένοι χρυσοκέντητοι και μεταξύ αυτών δερμάτινοι επιτάφιοι και μια εξαιρετική πολυπαραστατική δερμάτινη απεικόνιση με τη ζωή του Χριστού που προέρχεται από τα Ιεροσόλυμα και είναι δωρεά ενός ευσεβούς κατοίκου της Μάκρης, ο οποίος βρέθηκε στους Αγίους Τόπους ως «χατζής».

Ο ναός επίσης διαθέτει και μία κολυμπήθρα του 1820, καθώς επίσης και μία εικόνα της Παναγίας που ανέσυραν ψαράδες από το λιμάνι της Μάκρης στις αρχές του 20ού αιώνα ενώ φυλάσσονται και τεμάχια ιερών λειψάνων των Αγίων Πέντε Νεομαρτύρων από τη Σαμοθράκη, που μαρτύρησαν στη Μάκρη το 1835, μαζί με δύο μάλιστα από τα τσιγκέλια όπου κρεμάστηκαν.

Το τσιγκέλι του μαρτυρίου.
πηγή

Τους πέντε Νεομάρτυρες τους έθαψαν δίπλα από το χωριό όπου σήμερα υπάρχει ένα εκκλησάκι αφιερωμένο στην μνήμη τους.

Μαρτύρησαν στις 6 Απριλίου, την Κυριακή του Θωμά και έκτοτε ή μνήμη τους τιμάται κάθε Κυριακή του Θωμά ενώ λείψανά τους υπάρχουν στην εκκλησία της Παναγιάς στην Χώρα της Σαμοθράκης καθώς και στον Ναό της Αγίας Αναστασίας Φαρμακολύτριας στην Μάκρη. 

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η παρουσία τα τελευταία χρόνια στον Ναό του ιερέα της Αγίας Αναστασίας, του π. Ιωάννη Θεοδώρου, ακούραστος και εξαιρετικά οργανωτικός, κατάφερε μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα να τακτοποιήσει και να δρομολογήσει ένα σωρό εκκρεμή ζητήματα του Ναού. 

Παράλληλα με στοργή και αμέριστη αγάπη,φροντίζει καθημερινά για το φιλανθρωπικό έργο της ενορίας του κάτω από την αιγίδα της Ιεράς Μητροπόλεως Αλεξανδρουπόλεως και Τραιανουπόλεως αλλά και για την συντήρηση όπως και τον εξωραϊσμό όλων των εκκλησιών της ενορίας του, της Μάκρης. 

Ο ναός πανηγυρίζει στη μνήμη της Αγίας Αναστασίας Φαρμακολύτριας στις 22 Δεκεμβρίου καθώς και στην μνήμη των Αγίων πέντε μαρτύρων εκ της Σαμοθράκης στις 6 Απριλίου.
Τηλέφωνο ναού: (+30) 25510 71717

Ιερός Ναός Εισοδίων της Θεοτόκου Τραχώνων, Άλιμος Αττικής.

Βρίσκεται μέσα στο κτήμα Τραχώνων (πρώην Γερουλάνου και νυν της εταιρείας Σκλαβενίτης) στο Άνω Καλαμάκι Αττικής και η είσοδος σε αυτό γίνεται από την οδό Αρχαίου Θεάτρου 7.

Πανοραμική άποψη του κτήματος Γερουλάνου
και νυν Σκλαβενίτη, στον Άλιμο.
πηγή

Στους Τράχωνες (Άνω Καλαμάκι) Αλίμου αναπτύχθηκε από την αρχαιότητα ένας από τους σημαντικότερους οικισμούς της αρχαίας Αθήνας.

Κατοικείται αδιάκοπα από την εποχή του Χαλκού ως την εποχή μας και το σημερινό κτήμα των Τραχώνων (ή κτήμα Γερουλάνου), είναι το κέντρο αυτής της αρχαίας πόλης, που στην αρχαιότητα ονομαζόταν Ευώνυμον ή Ευώνυμος, στο μεσαίωνα Τράχωνες και σήμερα Άνω Καλαμάκι.

Ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου Τραχώνων είναι το μοναδικό σήμερα ακέραια σωζόμενο βυζαντινό μνημείο στα νότια προάστια της Αθήνας και χρονολογείται πιθανότατα κατά τον 13ο αιώνα ενώ είναι βέβαιο ότι κτίστηκε επάνω στα θεμέλια ενός προγενέστερου κτιρίου, προφανώς μίας παλαιοχριστιανικής σταυρόσχημης εκκλησίας του 6ου αιώνα που και αυτή με την σειρά της έχει χτιστεί στα ερείπια ενός αρχαιοελληνικού ναού. 

Το μαρμάρινο υπέρθυρο (ανώφλι) στην είσοδο του

του ναού, του 6ου αιώνα.

πηγή

Απόδειξη για αυτό είναι το μαρμάρινο υπέρθυρο στην είσοδο του ναού, που του 6ου αιώνα και βρίσκεται σε δεύτερη χρήση, ενώ μία άλλη απόδειξη είναι το μεγάλο ανάγλυφο θωράκιο που σωζόταν εντοιχισμένο στο νάρθηκα του ναού των Εισοδίων, ίσως από παλαιοχριστιανική σαρκοφάγο, με παράσταση συμπλέγματος σταυρού και Χ σε δάφνινο στεφάνι.

Αυτά τα δύο λίθινα ανάγλυφα, του 6ου αιώνα, είναι υψηλής ποιότητας και φανερώνει ότι ο παλαιοχριστιανικός οικισμός των Τραχώνων ήταν αναπτυγμένος μέχρι αυτόν τον αιώνα. 

Ο αρχιτεκτονικός τύπος του ελεύθερου σταυρού, με τον οποίο κατασκευάστηκε ο ναός των Εισοδίων, με τρούλο, προεξέχουσα κόγχη ιερού και εκτεταμένες κεραίες, είναι σπάνιος στη βυζαντινή Αθήνα, αλλά θυμίζει παλαιοχριστιανικά μνημεία εκτός Ελλάδας, όπως το μαυσωλείο της Galla Placidia στη Ραβέννα και η κατεστραμμένη πλέον εκκλησία της Τomarza στην Καππαδοκία.

Κάτοψη των ναών Τomarza στην Καππαδοκία και 

Εισοδίων Τραχώνων, τύπος ελεύθερου σταυρού.

πηγή

Αυτός ο τύπος της Καππαδοκίας κυριάρχησε στις εκκλησίες της Αρμενίας και της Γεωργίας, αλλά στην κεντρική Ελλάδα είναι πρωτοφανής.

Από την ιστορία της βυζαντινής Αθήνας γνωρίζουμε ότι το κέντρο της δεν ερήμωσε ποτέ, αλλά τα παράλια προάστιά της  δέχονταν βαρβαρικές πιέσεις και επιδρομές, κυρίως τον 8ο και 9ο αιώνα, από τους Σαρακηνούς.

Αυτό ανάγκασε τους παράκτιους πληθυσμούς να εγκαταλείψουν τους αρχαίους οικισμούς και να οχυρωθούν γύρω από την μεσαιωνική Ακρόπολη της Αθήνας και πιθανότατα σε αυτή την εποχή χρονολογείται η βασιλική κοιμητηριακή εκκλησία των Τραχώνων, τα ερείπια της οποίας σώζονται σήμερα στον κήπο του σημερινού ναού της Ζωοδόχου Πηγής Αλίμου. 

Τα ερείπια της βασιλικής κοιμητηριακής εκκλησίας των
Τραχώνων, που σώζονται στον κήπο του σημερινού
ναού της Ζωοδόχου Πηγής Αλίμου.
πηγή

Ο αρχαιολόγος Λαζαρίδης χρονολόγησε τη βασιλική αυτή στον 6ο αιώνα, όμως νεώτεροι αρχαιολόγοι υποθέτουν πιο πιθανή τη χρονολόγηση στην Πρωτοβυζαντινή εποχή.

Στη Μεσοβυζαντινή περίοδο (843 - 1204), στους Τράχωνες επανέρχονται οι μόνιμοι κάτοικοι, καθώς έχουμε αρχαιολογικά ευρήματα τόσο στο Λόφο Πανί (αγροκτηνοτροφική εγκατάσταση), όσο και στις οδούς Παλαιστίνης και Ελικωνιδών, που χρονολογούνται στο 10ο και 11ο αιώνα (Μεσοβυζαντινή περίοδος). 

Την ίδια εποχή αναπτύσσεται ξανά και ο οικισμός στο κτήμα Γερουλάνου, που μάλλον δεν εγκαταλείφθηκε πλήρως εκείνα τα δύσκολα χρόνια και οι χριστιανοί ξαναχτίζουν το σημερινό πλέον ναό των Εισοδίων, καθώς ο αρχικός παλαιοχριστιανικός ναός είχε καταστραφεί πια. 

Ο ναός των Εισοδίων στη δεκαετία του 1930 

πηγή

Δεν είναι βέβαιο αν ήταν κτίσμα κάποιου γαιοκτήμονα της εποχής ή ένα μικρό μοναστήρι ούτε είμαστε βέβαιοι για το πότε ακριβώς κτίσθηκε ο σημερινός ναός. 

Υποθέτουμε ότι είναι του τέλους του 10ου έως τον 13ο αιώνα ενώ είναι βέβαιο ότι ο Ναός λειτουργούνταν και στην τουρκοκρατία. 

Τον 16ο αιώνα οι τότε κάτοικοι της περιοχής, που εκκλησιάζονταν στον Ναό,  πρόσθεσαν δύο γωνιακά διαμερίσματα και επιμήκη νάρθηκα, για να διπλασιάσουν τη χωρητικότητα.

Η επέμβαση αυτή ήταν ασφαλώς άκομψη, διότι παραμόρφωσε τον αρχικό τύπο και τις αρμονικές αναλογίες του ναού, αλλά στα δύσκολα χρόνια της τουρκοκρατίας δεν είχαν συνήθως τη δυνατότητα οι Έλληνες να χτίζουν νέους ναούς, αλλά έκαναν παρεμβάσεις στους υπάρχοντες ναούς. 

Άποψη των τοιχογραφιών του ναού 

πηγή

Τον 17ο - 18ο αιώνα, αγιογραφήθηκε ο ναός με τις τοιχογραφίες να μιμούνται παλαιότερη τεχνοτροπία αφού είναι συντηρητικές και με αυστηρά μετωπικές μορφές ενώ  το 1948 ο αγιογράφος Αγήνωρ Αστεριάδης αγιογράφησε και το εσωτερικό του ναού με τις τοιχογραφίες σήμερα να έχουν αποκατασταθεί.

Για αιώνες ο Ναός αποτελούσε πνευματικό καταφύγιο των σκλαβωμένων Ελλήνων των Τραχώνων, όμως μία ακόμα λανθασμένη επέμβαση ήταν το ότι οι τοίχοι της εκκλησίας επιχρίστηκαν με ασβέστη, κάτι που έκρυψε τον υπέροχο κεραμοπλαστικό διάκοσμο, που είναι το κύριο μέσο χρονολόγησης. 

Έτσι οδηγήθηκε ο καθηγητής Αναστάσιος Ορλάνδος στην εσφαλμένη χρονολόγηση του ναού στο 16ο αιώνα, ενώ η χρονολόγησή του είναι μεταξύ 10ου και 13ου αιώνα. 

Με βάση προφορικές μαρτυρίες που έχουμε, ο ναός κάηκε από τους Τούρκους λίγο πριν ή μετά την επανάσταση του 1821, αλλά επανήλθε σε λειτουργία, όταν μετά το 1830 το κτήμα περιήλθε στην οικογένεια Λουριώτη και τον 19ο αιώνα τοποθετήθηκε το σημερινό ξύλινο τέμπλο και ιστορήθηκε η υπέροχη εικόνα των Εισοδίων που σώζεται μέχρι σήμερα. 

Άποψη τοις τοιχοποιίας του ναού μετά την αναστύλωση

πηγή

Αρχιτεκτονική του Ναού.

Διακρίνεται σε τρεις οικοδομικές φάσεις. 

Στην αρχική του μορφή είχε σχήμα ελεύθερου σταυρού με κυλινδρικό τρούλο και κωνική στέγη, αετωματικές στέγες στις κεραίες του σταυρού που σχηματίζουν αμβλεία γωνία και ημικυκλική αψίδα ιερού, χωρίς νάρθηκα, με αποτέλεσμα να έχει πολύ μικρή χωρητικότητα. 

Αυτό το στοιχείο σε συνδυασμό με το ότι βρέθηκαν οστά στο κατώφλι της αρχικής εισόδου φανερώνουν ότι ο ναός πρέπει να κτίστηκε από κάποιο γαιοκτήμονα της εποχής ως, ταφικό κυρίως παρεκκλήσιο της οικογένειάς του και αντίστοιχα παραδείγματα έχουμε την ίδια εποχή στο Μυστρά.

Ο τύπος αυτός εντοπίζεται και σε άλλες υστεροβυζαντινές εκκλησίες της Αττικής, όπως οι άγιοι Τεσσαράκοντα στο Συκάμινο, η Παναγία Βαραμπά και ο Ταξιάρχης Δάγλας στο Μαρκόπουλο, σε αυτούς τους ναούς, όμως, οι εγκάρσιες κεραίες του σταυρού προεξέχουν ελάχιστα από τη βάση του τρούλου. Αντίθετα, στα Εισόδια οι κεραίες είναι ιδιαίτερα εκτεταμένες, σαν πτέρυγες, ενώ η ανατολική κεραία είναι τόσο στενή, ώστε η αψίδα του ιερού εφάπτεται ακριβώς στους εγκάρσιους τοίχους, όπως γινόταν στις παλαιοχριστιανικές βασιλικές.

Άποψη του ναού πρίν την αναστύλωση

πηγή

Αυτά τα στοιχεία απηχούν δεδομένα της πρώτης χριστιανικής χιλιετίας, αφού στην υστεροβυζαντινή περίοδο σπανίζουν οι ναοί αυτής της τυπολογίας, ιδίως στην Αττική, οπότε ο ναός των Εισοδίων αποκτά ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον. 

Εξωτερικά ο ναός είναι κτισμένος με επιμελημένη αργολιθοδομή και σειρές πλίνθων ενώ το γενικότερο αρχιτεκτονικό πλάσιμο χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερη κομψότητα και οι αναλογίες του ναού είναι απόλυτα συμμετρικές. 

Τόσο στον τρούλο όσο και στην αψίδα του ιερού υπάρχουν στενά μονόλοβα παράθυρα που περιβάλλονται από πλίνθινο τόξο και οδοντωτή ταινία ενώ στην τοιχοποιία διακρίνονται και αρκετά λίθινα μέρη σε δεύτερη χρήση, προφανώς από αρχαία ή παλαιοχριστιανικά κτίρια που υπήρχαν στην ίδια θέση, που όπως γνωρίζουμε ήταν το κέντρο του αρχαίου Δήμου Ευωνύμου.

Μαρμάρινη στήλη παλαιότερου μνημείου, στον Ναό

πηγή

Αργότερα, κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, προστέθηκαν δύο μικρά γωνιακά διαμερίσματα εκατέρωθεν της δυτικής κεραίας του σταυρού και προστέθηκε επιμήκης νάρθηκας για να αυξηθεί περισσότερο η χωρητικότητά του. 

Αυτό το στοιχείο φανερώνει ότι πλέον ο ναός φιλοξενούσε περισσότερους χριστιανούς και προφανώς λειτουργούσε σαν ενορία στην αγροτική περιοχή των Τραχώνων, που όπως και στην αρχαιότητα ήταν αραιοκατοικημένη και εκτός του κέντρου της πόλης της Αθήνας.

Νεότερη Εποχή.

Στα νεώτερα χρόνια το κτήμα Τραχώνων πέρασε αλλεπάλληλες περιπέτειες αρχής γενομένης της πώλησής του στον Μαρίνο Γερουλάνο το 1918 και έκτοτε ονομάστηκε κτήμα Γερουλάνου.

Το 1992 οι κληρονόμοι του Γερουλάνου πουλάνε το κτήμα στην γερμανική εταιρεία ΜΑΚΡΟ Cash And Carry με τιμή πώλησης 2,5 δισεκατομμύρια δραχμές με την λειτουργία του ναού να συνεχίζεται ομαλά όταν ξαφνικά το 2010, μετά από έκθεση της Πολεοδομίας Αργυρούπολης για την επικινδυνότητα του ναού, η ΜΑΚΡΟ άλλαξε τα κλειδιά της πύλης και της θύρας της εκκλησίας και εμπόδιζε έτσι την πρόσβαση στο ναό, καταργώντας τη νόμιμη θρησκευτική χρήση και την επισκεψιμότητά του. 

Άποψη των τοιχογραφιών του ναού 

πηγή

Οι κάτοικοι όμως αντέδρασαν έντονα και συντονισμένα, ενώ κατέθεσαν και ασφαλιστικά μέτρα που εκδικάστηκαν στις 29/1/2014 στο Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών και το δικαστήριο εξέδωσε την  απόφαση 7341/2014, που ανέφερε:

«ΥΠΟΧΡΕΩΝΕΙ την καθής (σημ. “ΜΑΚΡΟ”) να επιτρέπει την είσοδο στην ιδιοκτησία της στο Κτήμα Τράχωνες από την οδό Αρχαίου Θεάτρου αρ. 7, την πρόσβαση μέσω της εκεί υπάρχουσας διόδου στον Ιερό Ναό των Εισοδίων της Θεοτόκου και την αποχώρηση από εκεί: 

1) Την παραμονή της εορτής του στις 20 Νοεμβρίου από ώρα 08:00 έως ώρα 17.00 και ανήμερα της εορτής του στις 21 Νοεμβρίου από ώρα 06.30 έως ώρα 17.00 απεριορίστου αριθμού προσώπων και ιερέων.

Άποψη των τοιχογραφιών του ναού 

πηγή

2) Δύο φορές το μήνα και συγκεκριμένα κάθε πρώτη και τρίτη Πέμπτη κάθε μήνα, από ώρα 08.00 έως ώρα 11.00, μέχρι 150 προσώπων και ιερέως επίσης, καθώς και να διατηρεί ανοικτή την είσοδο του ναού τις ίδιες ως άνω ημέρες και ώρες. 

ΑΠΕΙΛΕΙ δέ σε βάρος της καθής χρηματική ποινή ύψους πεντακοσίων (500) ευρώ για κάθε παραβίαση της απόφασης …»

Με αφορμή όμως την είσοδο στο Ναό, για εκπαιδευτικούς σκοπούς μαθητών Σχολείου, οι οποίοι υπερέβησαν τον αριθμό των 150 ατόμων, η ΜΑΚΡΟ έστειλε, αρχές Νοεμβρίου 2014, εξώδικο στα μέλη της Επιτροπής Κατοίκων Αλίμου για τους Τράχωνες επισημαίνοντας την «παράβαση» και ζητώντας να μην ξανά επιτραπεί η είσοδος σε «υπεράριθμους» μαθητές.

Άποψη των τοιχογραφιών του ναού, η Πλατυτέρα 

πηγή

Στις 21 Νοεμβρίου του 2014, όμως και ανήμερα της εορτής του Ιερού Ναού των Εισοδίων υπογράφεται η μεταβίβαση όλων των περιουσιακών στοιχείων (και το κτήμα Τράχωνες) της εταιρείας ΜΑΚΡΟ στην ελληνική εταιρεία Σκλαβενίτη.

Η εταιρεία Σκλαβενίτη, επιτρέπει πλέον την επαφή των κατοίκων με την πολιτιστική του κληρονομιά καθώς και την απρόσκοπτη βέβαια άσκηση των θρησκευτικών καθηκόντων τους στον Ιερό Ναό. 

Το 1972 το εκκλησάκι είχε ανακηρύχθηκε και επίσημα ως ιστορικό και διατηρητέο μνημείο όμως από το 2009 και έπειτα είχε παρουσιάσει κάποια σοβαρά στατικά προβλήματα και υπήρχε άμεσος κίνδυνος να καταρρεύσει.

Άποψη των τοιχογραφιών του ναού 

πηγή

Τον Απρίλιο του 2012 άρχισαν οι εργασίες επισκευής και αναστύλωσης του Ναού, η μελέτη ήταν του Σταύρου Μαμαλούκου, εκτελέστηκαν από την εταιρεία Μνημειοτεχνική των Αφών Κουφόπουλου, με την επίβλεψη της 1^ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων και ολοκληρώθηκαν το 2013.

Τον Φεβρουάριο του 2019 συμφωνήθηκε μεταξύ του δήμου Αλίμου και του κ. Σκλαβενίτη, η εκχώρηση στο Δήμο 80 στρεμμάτων από τα 110 συνολικά της έκτασης, μεταξύ των 80 στρεμμάτων περιλαμβάνονται το δάσος, οικήματα της οικογένειας Γερουλάνου, το Βυζαντινό εκκλησάκι της Κοίμησης της Θεοτόκου κ.ά καθώς και η πολεοδόμηση εκ μέρους του επιχειρηματία των υπόλοιπων 30 στρεμμάτων με τον χαμηλό συντελεστή οικοδόμησης 0,6%.

Σήμερα το εκκλησάκι των Εισοδίων στο Κτήμα Γερουλάνου που αποτελεί παρεκκλήσι της Ενορίας του Ιερού Ναού Ζωοδόχου Πηγής Τραχώνων, ανοίγει και είναι επισκέψιμο κάθε Τετάρτη 5.00 μ.μ ως 7.00 μ.μ. και κάθε Σάββατο 7.30 π.μ ως 12.30 το μεσημέρι.

Τηλέφωνο επικοινωνίας: 210 - 9912258, zoodohoupigis@gmail.com 

Πατήρ Διονύσιος Κατσούλης, Εφημέριος Ι.Ν. Ζωοδόχου Πηγής Τραχώνων  – Αρχαιολόγος

Διεύθυνση Ναού:  Κουμουνδούρου 94, ΤΚ 17456, Άλιμος

Ιερός Ενοριακός Ναός Ζωοδόχου Πηγής Τραχώνων.