ΛΕΙΨΑΝΟ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΟΡΦΥΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΓΑΖΗΣ.

Φυλάσσεται στο Ιερό Ησυχαστήριο που είναι αφιερωμένο στην Μνήμη του, στον Γέρακα της Ξάνθης.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Στην Ορθόδοξη Εκκλησία αποδίδουμε στα Αγία λείψανα τιμή και ευλαβική προσκύνηση, η όποια όμως δεν αποτελεί λατρευτική προσκύνηση η λατρεία. Τούτο γιατί κανείς ποτέ ορθόδοξος χριστιανός δεν ταύτισε στη σκέψη του τα τίμια λείψανα με «θεούς».Μακαριστός π. ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΑΛΕΒΙΖΟΠΟΥΛΟΣ (ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΑΙΡΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΟΜΑΔΩΝ).

 Ο Άγιος Πορφύριος Επίσκοπος Γάζης ο θαυματουργός.
Τοιχογραφία του 1558 στο Καθολικό της Ιεράς Μονής
Αγίου Βησσαρίωνος Δουσίκου Τρικάλων
πηγή

Ο Όσιος Πορφύριος γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 347 - 348 από πλούσιους και ευσεβείς γονείς, όμως σε νεαρή ηλικία, στα χρόνια της βασιλείας του Αρκαδίου και Ονωρίου, αναχώρησε για την Αίγυπτο που ήταν τότε μεγάλο μοναστικό κέντρο και έγινε μοναχός σε σκήτη της ερήμου.

Μετά πενταετή διαμονή στην έρημο πήγε στα Ιεροσόλυμα όπου έμεινε άλλα 5 χρόνια (337 - 382) και κήρυσσε στους Ιουδαίους και τους Έλληνες το Ευαγγέλιο του Χριστού, όμως εκεί ασθένησε σοβαρά από κίρρωση του ήπατος, αλλά παρά την ασθένειά του δεν παρέλειπε καθημερινά να επισκέπτεται το Ναό της Αναστάσεως και τα άλλα ιερά προσκυνήματα, προκαλώντας τον θαυμασμό των άλλων προσκυνητών. 

Μεταξύ αυτών ήταν και ο Μάρκος, ο μετέπειτα βιογράφος του Πορφυρίου, ο οποίος είχε μεταβεί, επίσης, για προσκύνημα από την Ασία στα Ιεροσόλυμα και από τότε συνδέθηκαν διά βίου. Ο Μάρκος αποδείχθηκε πιστός και χρήσιμος συνεργάτης του, ανέλαβε μάλιστα να τακτοποιήσει μια σοβαρή εκκρεμότητα που είχε αφήσει στη Θεσσαλονίκη ο Πορφύριος, τον καταμερισμό δηλαδή της οικογενειακής περιουσίας του με τα ενήλικα πλέον αδέλφια του και κατά την διάρκεια της απουσίας του Μάρκου στη Θεσσαλονίκη, η υγεία του Αγίου Πορφυρίου αποκαταστάθηκε θαυματουργικά, κατόπιν οράματος της σταυρώσεως του Κυρίου και του ευγνώμονος ληστού.

Εξωτερική άποψη του Ιερού Ναού Αγίου Πορφυρίου
της ομωνύμου Μονής στη Γάζα της Παλαιστίνης
πηγή

Ο διάκονος Μάρκος διεκπεραίωσε την υπόθεση του Πορφυρίου και επέστρεψε με το μερίδιο της περιουσίας του, ύψους περίπου 4.400 νομισμάτων και ο Πορφύριος τα μοίρασε όλα στους φτωχούς των Ιεροσολύμων καθώς και στα μοναστήρια της Αιγύπτου, ενώ το μεγαλύτερο μέρος από τα ασημικά το μεταποίησε σε ιερά σκεύη. 

Παράλληλα για να εξασφαλίσει και τα αναγκαία για την επιβίωσή του, επιδόθηκε στην τέχνη του βυρσοδέψη, ακολουθώντας πιστά το παράδειγμα του Αποστόλου Παύλου, ο οποίος εργαζόταν με τα ίδια του τα χέρια, διδάσκοντας: «Ἐργάζεσθε ταῖς ἰδίαις χερσίν ὑμῶν…, ἵνα μηδενός χρείαν ἔχητε» .

Η εφέστια εικόνα του Αγίου Πορφυρίου Επισκόπου Γάζης
στον ομώνυμο Ιερό Ναό της Γάζας.
πηγή

Όταν ο επίσκοπος Ιεροσολύμων Πραΰλιος πληροφορήθηκε την ενάρετη πολιτεία και την πνευματική του ακτινοβολία, τον χειροτόνησε σε ηλικία σαράντα πέντε ετών, το 392, πρεσβύτερο παρά τη θέλησή του και επιπλέον του εμπιστεύτηκε τη φύλαξη του Τιμίου Σταυρού, γεγονός που επιβεβαίωσε περίτρανα το θαυμαστό όραμα που είχε δει, σύμφωνα με το οποίο οδηγήθηκε στον Κύριο από τον ευγνώμονα Ληστή, που είχε κατεβεί από τον Σταυρό και ο δε Κύριος του είπε: «λάβε αυτό το ξύλο και φύλαξέ το».

Τρία χρόνια μετά, το 395, κοιμήθηκε ο επίσκοπος Γάζης Αινείας και εξελέγη Επίσκοπος της Γάζης ο Πορφύριος από τον Επίσκοπο Καισαρείας Ιωάννη και εκεί, αφού επιτέλεσε πολλά θαύματα, οδήγησε και πολλούς ειδωλολάτρες αλλά και αιρετικούς στην αληθινή θεογνωσία.

Για να προστατεύσει ο Άγιος το ποίμνιό του από τις αδικίες των Εθνικών και των αρχόντων, δεν δίστασε να μεταβεί στην Κωνσταντινούπολη και να ζητήσει την συνδρομή των αυτοκρατόρων Αρκαδίου (395 - 408) και Ευδοξίας και εκεί συνάντησε και τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο ο οποίος τον συνέστησε στον Αμάντιο τον κουβικουλάριο και στους βασιλείς και στήριξε με θέρμη το αίτημά του να καταστήσει γνωστή στους βασιλείς την τυραννία των πολιτικών αρχόντων που καταπίεζαν τον λαό.

Οι Άγιοι Πορφύριος Επίσκοπος Γάζης, Πορφύριος ο μάρτυς
και Πορφύριος ο από μίμων. Ψηφιδωτή τοιχογραφία
στον Ι.Ν. Αγ. Ανδρέου, Αγίας Παρασκευής Αττικής.
πηγή

Παρά τις αρχικές του αντιδράσεις ο βασιλέας πείστηκε και χορήγησε στον Άγιο Πορφύριο βασιλικό διάταγμα με το οποίο περιόριζε την δράση των ειδωλολατρών και των λοιπών αιρετικών και με βασιλική χορηγία ανήγειρε εκκλησίες εκεί όπου προηγουμένως βρίσκονταν ειδωλολατρικοί ναοί και κατάφερε ο Άγιος να κατεδαφιστεί το Μαρνείον, ο περίφημος ναός των Εθνικών Γαζαίων, που είχε ιδρυθεί από τον αυτοκράτορα Αδριανό το έτος 129.

Στην θέση του ανοικοδομήθηκε περικαλλής ναός με χορηγία της αυτοκράτειρας Ευδοξίας, η οποία απέστειλε για τον σκοπό αυτό στην Γάζα τον Αντιοχέα αρχιτέκτονα Ρουφίνο και ο ναός αυτός, που ονομάστηκε Ευδοξιανός πρός τιμήν της Ευδοξίας, είχε 32 μεγάλους κίονες από καρυστινό μάρμαρο και τα εγκαίνιά του έγιναν το Πάσχα του 407, ενώ τα επόμενα χρόνια ο Άγιος Πορφύριος εργάστηκε για την συγκρότηση της Επισκοπής του και με ζωηρά χρώματα διασώζει ο βιογράφος του Μάρκος, την φιλανθρωπική και ιεραποστολική του δράση.

Ο θεμελιωθείς στις 21 Σεπτεμβρίου 1980 Ι. Ν.Αγ. Ανδρέου
Δήμου Αγίας Παρασκευής, όπου ο Άγιος Πορφύριος Επίσκοπος
Γάζης και όλοι οι συνώνυμοι Άγιοι με το όνομα "Πορφύριος"
τιμούνται με ομώνυμο παρεκκλήσιο εντός του Ιερού Ναού.
(Photo: Ραφαήλ Μποφίλιος, www.rbphotography.gr)
πηγή

Το 415 έλαβε μέρος στη Σύνοδο της Διοσπόλεως στην Λύδδα, υπό την προεδρία του φίλου του Πατριάρχου Ιεροσολύμων Ιωάννου Β'. Η Σύνοδος αυτή ασχολήθηκε με τον Βρετανό θεολόγο Πελάγιο, ο οποίος είχε καταφύγει στα Ιεροσόλυμα κοντά στον Ιωάννη, μετά την σύγκρουση που είχε στην Αφρική με τον ιερό Αυγουστίνο, Επίσκοπο Ιππώνος για τα θέματα του προπατορικού αμαρτήματος και της θείας χάριτος και στην Σύνοδο αυτή ο Πελάγιος αθωώθηκε, αφού αποδέχθηκε τη βασική διδασκαλία, ότι η θεία Χάρη είναι απαραίτητη για τη σωτηρία του ανθρώπου.

Ο Άγιος αναπαύθηκε, έχοντας ποιμάνει την Επισκοπή της Γάζας επί 25 σχεδόν χρόνια ως φιλόστοργος ποιμενάρχης, φωτεινός οδοδείκτης και φλογερός πολέμιος της πλάνης των ειδώλων, στις 26 Φεβρουαρίου του 420 μετά από σύντομη ασθένεια, σε ηλικία 72 ετών, «τὸν καλὸν ἀγῶνα τετελεκῶς πρὸς τοὺς εἰδωλομανεῖς ἕως τῆς ἡμέρας τῆς κοιμήσεως αὐτοῦ». 

Ο Αγιος Πορφύριος επίσκοπος Γάζης.
Τοιχογραφία σε Μονή του Αγίου όρους
πηγή

Ο αγνώστου καταγωγής Μάρκος άρχισε να γράφει το Βίο τον διδασκάλου του αμέσως μετά την εκδημία του. 

Δεν επεδίωκε να παρουσιάσει ένα έργο εγκωμιαστικό και εκτός των πραγματικών διαστάσεων των γεγονότων, αλλά την ιστορία και την αρετή του ανδρός. 

Για το λόγο αυτό μας άφησε ένα κείμενο απαράμιλλο σε απλότητα και περιγραφικότητα, αλλά και ιστορικότητα. 

Η θέση όμως του Πορφυρίου απέναντι σε γεγονότα και πρόσωπα της εποχής του - Ιωάννης Β΄ Ιεροσολύμων, Σύνοδος Διοσπόλεως, βασίλισσα Ευδοξία - κρίθηκαν ως μη αρεστά σε πολλούς κύκλους περί το 500 και για αυτό ο Βίος του δέχθηκε μεταγενέστερη παρέμβαση από κάποιον όμως άγνωστο διασκευαστή, με σκοπό να εξαλειφθούν ή τουλάχιστον να υποβιβασθούν τα επίμαχα σημεία, με αποτέλεσμα να διαταραχθεί και η χρονολογική συνέχεια του κειμένου.

Σύμφωνα με σχετική αναφορά του Πανιερωτάτου Μητροπολίτου Μαραθώνος κ. Μελίτωνος (Καβατσικλή) ο τάφος του Αγίου Πορφυρίου βρίσκεται στη βόρεια πλευρά του ομωνύμου βυζαντινού Ιερού Ναού στην πόλη της Γάζας, στην παλαιότερη και φτωχότερη γειτονιά της Γάζας με την ονομασία Ζεϊτούν, ο οποίος χρονολογείται από τον 12ο αιώνα, ενώ γύρω από αυτόν υπάρχει και το κοιμητήριο των Ορθοδόξων.

Η μνήμη του τιμάται από την Εκκλησία μας στις 26 Φεβρουαρίου.

Ιερά Μονή Παναγίας Καλαμούς, Ξάνθη

πηγή

Βρίσκεται βόρεια και λίγο έξω από την Ξάνθη επάνω σε ένα βράχο σε ύψος 170 μέτρων που δεσπόζει στην χαράδρα του Κοσσύνθου αλλά και σε όλη την περιοχή με την θέα να είναι καταπληκτική σε όλη την ορεινή περιοχή της Ροδόπης, μέχρι τα σύνορα προς την Βουλγαρία αλλά και την πεδιάδα της Ξάνθης. 

Πανοραμική άποψη της Μονής
πηγή

Το μοναστήρι, όπως είναι σήμερα, είναι κτίσμα μόλις των αρχών του 20ου αιώνα, ο δε ναός του, ως οικοδόμημα είναι εντελώς σύγχρονος αφού ανεγέρθηκε μόλις το 1965, στη θέση του παλαιού που ήταν πολύ πρόχειρα κατασκευασμένος. 

Το ίδιο σύγχρονα είναι και τα κελιά των καλογριών που βρίσκονται στη δυτική πλευρά του μοναστηριού. Δυστυχώς πέρα από μερικές φορητές εικόνες, ιδιαίτερα μάλιστα της Θεoτόκου τίποτε δεν μαρτυρεί για το παρελθόν του μοναστηριού αυτού. Παράδοση όμως υπάρχει, που διασώζεται μέχρι σήμερα, στο λαό, σύμφωνα με την οποία το μοναστήρι αυτό κτίσθηκε κατά τους χρόνους της εικονομαχίας (726 – 843), από εικονόφιλους μοναχούς, οι οποίοι ξεφεύγοντας τον φανατισμό των εικονοκλαστών έφυγαν από την Κωνσταντινούπολη και ήλθαν και εγκαταστάθηκαν εδώ.

Η Εφέστιος και θαυματουργή εικόνα

της Μονής Καλαμούς, Παναγία η "Καλαμιώτισσα"

πηγή

Όσον αφορά δε στην ονομασία του μοναστηριού «Καλαμού ή Καλαμιώτισσα» αυτή προέρχεται από το ότι η Εφέστιος εικόνα της Μονής έργο του 15ου αιώνα, η Παναγία, βρέθηκε μέσα σε κάτι καλαμιές. 

Αλλά και εάν δεν διασώθηκαν αποδείξεις και πληροφορίες για την υπερχιλιόχρονη πορεία του μοναστηριού αυτού, υπάρχουν μερικές ενθυμήσεις και αφιερώσεις σε παλαιά εκκλησιαστικά βιβλία που μας επιτρέπουν να μαθαίνουμε για την κατά διάφορες χρονικές στιγμές ύπαρξη του μοναστηριού. 

Η πιο παλιά ενθύμηση προέρχεται από το 1612 και περιέχεται σε ένα κώδικα όπου ανάμεσα στα άλλα γράφεται: «Το παρόν βιβλίον υπάρχει της σεβασμίας Μονής της Κυρίας ημών Θεοτόκου της επ ονόματι τιμωμένης εν τω της Καλαμμούς όρει ιδρυμένης». 

Έτσι μαρτυρείται η ύπαρξη του μοναστηριού από τις αρχές του 17ου αιώνα και για να υπάρχει τότε, σε εποχή που όλη η περιοχή στέναζε από την τυραννία των Τούρκων, είναι ευνόητο ότι υπήρχε πολύ ενωρίτερα, γιατί οι Τούρκοι δεν άφηναν τότε όχι μόνο μοναστήρια και εκκλησίες να κτίζονται αλλά δεν επέτρεπαν ούτε καρφί να βάζουν, συνεπώς το μοναστήρι προέρχεται από την βυζαντινή εποχή.

Προπολεμική φωτογραφία της Μονής, του 1920
πηγή

Σε έναν άλλο κώδικα που φυλάσσονταν μέχρι το 1913 - 1919 στο μοναστήρι υπήρχε επιγραφή που έλεγε ότι προέρχονταν από το 1354. 

Σε άλλο πάλι φύλλο εκκλησιαστικού βιβλίου εκδόσεως Βενετίας 1568 που υπήρχε στο ίδιο μοναστήρι υπάρχουν υπογραφές μοναχών και δοκίμων αυτού ως εξής: «Χριστοφόρου δοκίμου, ιερομονάχου μελετίου, Καλλινίκου μοναχού, ανθίμου, παρθενίου» και άλλες δυσανάγνωστες. 

Ακόμα στην ιερά Μητρόπολη Ξάνθης φυλάσσεται ένα Ευαγγέλιο που εκδόθηκε στην Βενετία το 1645 με επένδυση από ασήμι, στου οποίου την τελευταία σελίδα υπάρχει η εξής ενθύμηση: «Το παρόν θείον και ιερόν Ευαγγέλιον αφιερώθη εις την αγίαν μονήν της υπραγίας μου Θεκου Καλαμιωτίσσης παρά της ημών ταπεινότητας Φιλίππων και Δράμας Γερμανού Ξανθηνού δια μνημόσυνον και ει τις βουληθή αποξενόσαι ούτω να έχη τας αράς των αγίων Πατέρων αχογ (1673)».

Προπολεμική φωτογραφία της Μονής
πηγή

Από αυτή την ενθύμηση πληροφορούμαστε ότι ο Γερμανός που έγινε μητροπολίτης Φιλίππων και Δράμας (1664 - 1675;) ήταν Ξανθιώτης και μόνασε εδώ ενώ από το ίδιο μοναστήρι ήταν και ο Γεράσιμος που έγινε μητροπολίτης Καστοριάς (1677 - 1687) και πιθανώς να έγινε αργότερα και Πατριάρχης Αλεξανδρείας που ήτανε και σπουδαίος εκκλησιαστικός ρήτορας και εκφώνησε δύο λόγους στην Κωνσταντινούπολη «ενώπιον Πατριάρχου και Συνόδου». 

Οι λόγοι αυτοί του Γερασίμου μαζί με άλλους του ίδιου φυλάσσονταν μέχρι το 1913 στη μονή Καλαμούς οπότε μαζί με άλλους κώδικες της Μονής και της μονής Παναγίας Αρχαγγελιώτισσας αρπάχτηκαν από τους Βουλγάρους και βρίσκονται σήμερα στο Κεντρικό Εκκλησιαστικό, ιστορικό – αρχαιολογικό Μουσείο της Ιεράς Συνόδου της Σόφιας.

Προπολεμική φωτογραφία της Μονής
πηγή

Στο ίδιο μοναστήρι μόνασε  πιθανότατα και ο Ξανθιώτης ιερομόναχος Μεθόδιος που το 1620 έγραψε έναν εξαίρετο κώδικα που περιέχει 3 λειτουργίες και φυλάσσεται και αυτός στη Μητρόπολη  της Ξάνθης. 

Επίσης σε ένα παράφυλλο εκκλησιαστικού βιβλίου, εκδόσεως Βενετίας 1760 υπάρχει η εξής ενθύμηση: «Αφιερώθη το παρόν εν τη ιερά και σεβασμία ημών μονή της υπέρ αγίας ημών Θεοτόκου της Καλαμούς εις αεϊδιον μνήμην παρ εμού του ταπεινού αγίου προηγουμένου παπά Μητροφάνη, οποίος δε τολμήσει αποξενώσαι αυτώ απο την σεβασμίαν μονήν εχέτω τας αράς των αγίων πάντων και υπόδικος τω αιωνίω αναθέματι αψξθ ( 1769), Μαίου ιθ. (υπογραφή) Παπά Μητροφάνης» και κάτω απο αυτή την ενθύμηση η επιβαίωση: «Νικόλαος ίεροδ. Μαρτυρώ».

Η είσοδος της Μονής
πηγή

Σε κάποια άλλη πάλι ενθύμηση σημειώνεται: «Tο παρών υπάρχει της Παναγίας της Καλαμιωτίσσης εκαλιοπήσθη εξ εμού Μελλισεδέκ εκ κώμης Βοδιτσάνης δι εξόδου παπά Παρθενίου επί έτους 1714 μηνός Δεκεμβρίου και μηδείς υστερήσει και εξη την οργήν της Παναγίας». 

Από την ίδια περίπου εποχή υπάρχει και η πιο κάτω ενθύμηση που αυτή μας δείχνει τον αριθμό των μοναχών της μονής: «μνήσθητι των δούλων σου Κύριε των εβρισκομένων εν τη αγία μονή ταύτη Μελετίου, γεωργίου, βασιλείου, ιωάννην, δημήτριον, νικόλαον, αθανάσιον, Κωνσταντίνον, θεόδωρον, αναστάσιον αγγελον, γεώργιον, παύλον, ράϊκον». Το μοναστήρι εξακολούθησε να υπάρχει και στα δύσκολα χρόνια της ελληνικής επαναστάσεως αλλά και μετά από αυτά όμως δεν γνωρίζουμε ποιες ζημιές έπαθε τότε ή κατά τους μεγάλους σεισμούς που έπληξαν την πόλη και το γειτονικό μοναστήρι της Παναγίας της Αρχαγγελιώτισσας στα 1829. 

Άποψη του Καθολικού της Μονής
πηγή

Οποιοδήποτε όμως και να ήταν το τίμημα στη μανία των Τούρκων ή του σεισμού φαίνεται ότι γρήγορα ορθοπόδησε και διαδόθηκε η φήμη του ώστε ερχόταν και εμόναζαν σε αυτό από την Ήπειρο μέχρι τις 40 Εκκλησιές και την Σηλυβρία της Ανατολικής Θράκης με αποτέλεσμα το μοναστήρι της Καλαμούς να είχε μετατραπεί σε μια σφίζουσα κυψέλη με πλήθος μοναχών και πολλά κτήματα. 

Έτσι σε μια άλλη ενθύμηση έγραφε ότι «είχε 45 μοναχούς, πρόβατα, γελάδια πολλά» και κτήματα στην πόλη ως και χωράφια στα βουνά και τον κάμπο, την διαχείριση όμως της τεράστιας περιουσίας του μοναστηριού της Καλαμούς, όπως και των άλλων ενοριακών μοναστηριών της πόλεως, δεν είχε ο κατά καιρούς ηγούμενος ή το ηγουμενοσυμβούλιο, ούτε ο εκάστοτε μητροπολίτης της Ξάνθης αλλά ένας επίτροπος εκλεγόμενος από την Δημογεροντία της ελληνικής κοινότητας της πόλεως. 

Άποψη του Καθολικού της Μονής
πηγή

Αυτοί όμως οι κατά καιρούς επίτροποι από λίγο λίγο - λίγο καταπατούσαν και ιδιοποιούνταν την περιουσία τον μοναστηριού. 

Δεν επέτρεπαν στους ηγουμένους να συντάξουν κτηματολόγια του κάθε μοναστηριού ούτε να έχουν την διαχείριση των εσόδων και εξόδων του ενώ καρπούνταν αυτοί τα έσοδα και νέμονταν τεράστιες εκτάσεις γης δίδοντας ελάχιστα ψίχουλα στα μοναστήρια, με αποτέλεσμα οι ηγούμενοι να εξαναγκάζονται να ζητούν ενίσχυση από τον Τούρκο μπέη!! 

Ο μητροπολίτης Ξάνθης Διόνυσος Μπίστης (1861 - 1867) θέλησε να διορθώσει τα κακώς κείμενα αλλά oι προεστοί της Ξάνθης, κατόρθωσαν να τον εκδιώξουν, με αποτέλεσμα μεγάλο μέρος της μοναστηριακής περιουσίας να διαρπαγεί από μερικούς επιτήδειους της Ξάνθης. 

Το παρεκκλήσι των αγίων Ραφαήλ, Νικολάου

και Ειρήνης, στον περίβολο της Μονής.

πηγή

Αυτή η αρπαγή της περιουσίας τον μοναστηριού ήταν η πρώτη μεγάλη οικονομική κρίση του όμως όλα τα επόμενα χρόνια της πνευματικής αναγεννήσεως της Ξάνθης, το μοναστήρι της μαζί με τα άλλα, βοήθησε στο μέτρο του δυνατού, από τα πενιχρά έσοδα του να καλύπτονται έξοδα λειτουργίας των σχολείων και των λοιπών ευαγών ιδρυμάτων της ελληνικής κοινότητας της Ξάνθης. 

Στα χρόνια της κατοχής της Ξάνθης από τους Βουλγάρους (1913 – 1919) το μοναστήρι δοκιμάσθηκε  από τις αρπαγές και λεηλασίες των Βουλγάρων, οι οποίοι και πήραν τους κωδικές του, που σήμερα βρίσκονται στο εκκλησιαστικό Μουσείο της Σόφιας, σαν να πρόκειται για ντοκουμέντα της βουλγαρικής Εκκλησίας, αλλά και η υπόλοιπη περιουσία του μοναστηριού εξανεμίστηκε κατά τα έτη 1922 - 1925 όταν παραχωρήθηκε για την αποκατάσταση ακτημόνων προσφύγων. 

Ο θόλος της εισόδου της Μονής

πηγή

Η οικονομική εξαθλίωση του ολοκληρώθηκε όταν ανέλαβε την φροντίδα του το ΤΑΚΕ, το οποίο ενώ απομυζούσε κάθε έσοδό του το άφησε να ερειπωθεί. 

Ο μακαριστός Σεβασμιώτατος μητροπολίτης Ξάνθης κ. Αντώνιος το απέσπασε από το ΤΑΚΕ και φρόντισε για την επανασύστασή τού ως ανδρικής αρχικά και γυναικείας στη συνέχεια μονής αλλά και για την ανέγερση ναού, κελιών, ύδρευσης, κατασκευής ασφαλτοστρωμένου δρόμου και την επαναξιοποιησή του. 

Επίσης παραχώρησε τον σχεδόν κατεστραμμένο ξενώνα της μονής στο Διεθνές Δημοκρίτειο Ίδρυμα για να ανοικοδομηθεί προκειμένου να χρησιμοποιηθεί για να φιλοξενεί τους κατά καιρούς επιφανείς επισκέπτες, ομιλητές και ερευνητές του εν λόγω ιδρύματος.

Η Μονή σήμερα είναι γυναικεία και πανηγυρίζει στα Εννιάμερα της Παναγίας καθώς και στις 23 Αυγούστου.

Τηλέφωνο Μονής: (+30) 25410 29899

Ιερά Μονή Παναγίας Αρχαγγελιώτισσας, Ξάνθη.

πηγή

Βρίσκεται βορειοανατολικά της Ξάνθης, στις παρυφές του ορεινού όγκου της Ροδόπης σε εξαιρετικά θαυμάσια θέση, με θέα πρός τον κάμπο της Ξάνθης και πάνω ακριβώς από την συνοικία Σαμακώβ.

Άποψη της εισόδου της Μονής
πηγή

Το μοναστήρι είναι αφιερωμένο στα Εισόδια της Θεοτόκου και είναι ένα σημαντικό Πανθρακικό προσκύνημα. 

Παρόλο που είναι αφιερωμένο στα Εισόδια της Θεοτόκου χιλιάδες πρoσκυνητές προσέρχονται σε αυτό την νύκτα της παραμονής της Κοιμήσεως τον δεκαπενταύγουστο ενώ ανήμερα προσέρχονται σε ατέλειωτες γραμμές για να προσκυνήσουν την Θαυματουργή εικόνα της Παναγίας. 

Σαν κτίσμα το μοναστήρι αυτό όπως είναι σήμερα κτίσθηκε το 1841 επί του αειμνήστου μητροπολίτου Ξάνθης  Ευγένιου αλλά προϋπήρχε στην ίδια θέση πολλές εκατοντάδες χρόνια νωρίτερα και καταστράφηκε από δύο φοβερούς σεισμούς που έπληξαν το μοναστήρι και την πόλη το 1829. 

Άποψη της Μονής
πηγή

Για αυτήν την σπουδαία παλαιότερη ζωή του μοναστηριού της Αρχαγγελιώτισσας δυστυχώς δεν έχουμε σήμερα πολλές και ουσιώδης πληροφορίες. 

Το μόνο ίσως ενδεικτικό στοιχείο που υπάρχει από πλευράς των κτισμάτων της Μονής είναι μια κρύπτη του μοναστηριού που βρίσκεται πίσω και κάτω από το ιερό βήμα του Καθολικού η οποία ανάγεται μεταξύ των ετών 1000 έως και 1100.

Την έλλειψη όμως αυτών των πληροφοριών από  επιγραφές ή και άλλες πηγές έρχονται να φωτίσουν κάπως ορισμένες σημειώσεις και ενθυμήσεις που καταχωρήθηκαν κατά καιρούς σε διάφορα εκκλησιαστικά βιβλία  από τους  μοναχούς της Μονής.

Άποψη του εσωτερικού του Καθολικού
πηγή

Από αυτούς τους κώδικες και τα εκκλησιαστικά βιβλία πληροφορούμαστε ότι το μοναστήρι υπήρχε και έφερε το ίδιο όνομα ακόμα και κατά το 1559. Σε ένα κώδικα υπήρχε η ενθύμηση: «Το παρόν μηνιαιον εστίν της υπεραγίας Θεοτόκου της κεκλημένης Αρχαγγελιότισσας, άνωθεν της πόλεως Ξάνθης».

Από που ακριβώς πήρε το ονομά το μοναστήρι είναι άγνωστο.

Κατά μια εκδοχή το πήρε από την μικρή θαυματουργή εικόνα του 16ου αιώνα πού δείχνει την Θεοτόκο να παραστέκεται από τους αρχαγγέλους Γαβριήλ και Μιχαήλ και η οποία έχει την επιγραφή Αρχαγγελιώτισσα. 

Είναι δυνατό όμως ο ζωγράφος να εμπνεύσθηκε την εικόνα απο την ονομασία του μοναστηριού. Παράλληλα με την ονομασία Αρχαγγελιώτισσα εκεινα τα χρόνια – ίσως και απο πιό μπροστά – το μοναστήρι αυτό λεγόταν και Παναγία η Χαλκαλιώτισσα. 

Έτσι σε ενθυμήσεις που βρέθηκαν σε κώδικες της εποχής εκείνης διαβάζουμε: «Έτσι ζξςω (1558) εν μηνί Ιουλίω κβ” Νεόφυτος αρχιερεύς. Αφιερώθη το Θείον και ιερόν Ευαγγέλιον εις την σεβασμίου και ιεράν Μονήν της υπεραγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου της επικεκλημένης Χαλκαλιοτήσις υπο των τιμιωτάτων και συνετωτάτων αρχόντων κυρου Αργυρου και κυρου Γεωργίου εις μνημόσυνου αυτών και των γονέων αυτών». 

Η Θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Αρχαγγελιώτισσας
πηγή

Ανεξάρτητα όμως προς την ονομασία του μοναστηριού της Παναγίας της Αρχαγγελιώτισσας, φαίνεται ότι, όπως και η Μονή της Παναγίας Καλαμούς, υπήρξε και αυτό σημαντικός φάρος μιάς μεγάλης πνευματικής ακτινοβολίας αλλά και παρηγοριάς για όλους τους κατοίκους της ευρύτερης περιοχής καθώς και ένα πνευματικό φυτώριο από το οποίο αναδείχθηκαν σημαντικοί αρχιερείς της χριστιανοσύνης κατά τα δύσκολα εκείνα χρόνια. 

Αυτά τα πνευματικά αναστήματα του μοναστηριού που όταν γίνονταν αρχιερείς όχι μόνο δεν λησμονούσαν την μονή αλλά και από ευγνωμοσύνη πρόσφεραν σε αυτή διάφορα αφιερώματα και μάλιστα χειρόγραφα βιβλία (κώδικες). 

Έτσι μεταξύ ασφαλώς των πολλών αλλά αγνώστων σήμερα σε εμάς σημαντικών αρχιερέων αναφέρονται και οι:

α) Ο Νεόφυτος, ο οποίος πρέπει να ήταν επίσκοπος στην Καβάλα γύρω στα 1555, που άγνωστο για ποιους ακριβώς λόγους παύθηκε από την θέση του και ξαναγύρισε στο μοναστήρι της Αρχαγγελιώτισσας όπου και μόνασε το υπόλοιπο χρόνο της ζωής του ασχολούμενος και με την αντιγραφή κωδίκων και μάλιστα πρόσφερε επτά τέτοιους κώδικες στο μοναστήρι.

Το τέμπλο του Καθολικού της Μονής
πηγή

β) «Ο Δράμας Αθανάσιος» (1608), ο οποίος πρόσφερε και ένα κώδικα στην «Παναγία μου ο και το επίκλιον Αρχαγγελιώτησα, είς τα όρια Ξάνθης» με στίχους στην Θεοτόκο, των οποίων τα αρχικά γράμματα έδιναν την ακροστιχίδα «Αθανασίου αρχιθύτου Δράμας».

γ) Από το ίδιο το μοναστήρι της Παναγίας της Αρχαγγελιώτισσας πιθανόν να ήταν και ο άλλος μητροπολίτης Δράμας και Φιλίππων Αβέρκιος, του οποίου η υπογραφή σώζεται σε έναν άλλο κώδικα του μοναστηριού, καθώς επίσης δωρητής αν όχι και μοναχός του μοναστηριού αυτού να ήταν και ο Μητροπολίτης της Ξάνθης Δανιήλ (1697) του οποίου και η δική του  υπογραφή σώζεται σε έναν κώδικά του. 

Άποψη του εσωτερικού του Καθολικού
πηγή

Οριακή στιγμή για το μοναστήρι και για την πόλη της Ξάνθης αναμφισβήτητα είναι οι σεισμοί της 30ης Μαρτίου και 23ης Απριλίου 1829, κατά τους οποίους, σύμφωνα με μια άλλη ενθύμηση έπεσε όλο το μοναστήρι. 

Να τι σημείωσε χαρακτηριστικά ο τότε ηγούμενος του μοναστηριού Αγάπιος: «1829 Μαρτίου 30 ημέρα Σαβάτο όρες νέα και μησι εγίνετο μέγας σισμός και έπεσαν πολά σπήτια στην Ξάνθη και στο γενιτζέ (Γενισέα) και ης όλο τον κάμπο και έπεσε και στο μοναστήρη ολήγους κουπές τις εκλισήας έπιτα έγινε απριλίου ηκοστρής ημέρα Τρίτη ορες 9 ο μεγαλύτερος σισμός και εβάσταξε 15 λιπτά και έπεσε ολι η εκλισιά και τα τήχη του μοναστιριού και θει (α) βοηθια δεν (έπαθε; ) κανένας.ελάχηστος ηγούμενος αγάπιος γράψας διά ενθήμισις».

Άποψη της Μονής
πηγή

Έτσι μπορούμε να πούμε ότι μετά τούς δύο αυτούς φοβερούς σεισμούς το μοναστήρι, καθώς και η Ξάνθη, μεταβλήθηκε σε σωρό ερειπίων και χαλασμάτων. Γρήγορα όμως με τις άοκνες προσπάθειες του μητροπολίτου Ευγενίου τις γενναίες συνδρομές όλων των Ξανθιωτών και μάλιστα του Αβραάμ Δημητρίου αναδύθηκε το μοναστήρι από τα ερείπια και ξαναπυργώθηκε όπως το αντικρίζουμε σήμερα. 

Σε μια μάλιστα επιγραφή που υπήρχε πάνω απο την πόρτα του νάρθηκα έγραφε: «Ούτος ο της υπεραγίας Θεοτόκου ναός ανεκαινίσθη εκ βάθρων επί ημερών της ηγουμενείας του οσιοτάτου Ιακόβου μοναχού εκ χωρίου Γενίκιοι συνδρομής και δαπάνης των ευσεβώς και ορθοδόξων χριστιανών εν έτει 1841, ο δέ καλλοπισμός δι” επιμελείας του κύρ Δούκα Χασιρτζόγλου και επί της ιδίας ηγουμενείας του αυτού Ιακώβου εν έτει 1874, Μαστροπαυλή Χατζή Γεωργίου τελείωσε 28 οκτ. 1874″.

Άποψη του τρούλου του Καθολικού της Μονής
πηγή

Το 1844 κτίσθηκε και το καμπαναριό της  Μονής Αρχαγγελιώτισσας που ήταν το μοναδικό την εποχή εκείνη σε όλη την γύρω περιοχή γιατί οι Τούρκοι δεν επέτρεπαν στους χριστιανούς όχι μόνο καμπαναριά να έχουν αλλά ούτε και καμπάνες. 

Το μοναστήρι και μετά την ανακατασκευή του διατηρήθηκε ως ανδρική ανθούσα μονή όμως και αυτού τα κτήματα καταπατήθηκαν, όπως και της Παναγίας της Καλαμούς, από επιτήδειους με αποτέλεσμα να δοκιμάζεται οικονομικά. 

Παρ όλα αυτά στα μετέπειτα χρόνια πρόσφερε και αυτό από τα ισχνά πλέον εισοδηματά του για την συντήρηση των σχολείων της πόλεως και την ανέγερση του επισκοπικού μεγάρου της Ξάνθης. 

Ο Παντοκράτορας στον τρούλο του Καθολικού
πηγή

Όταν όμως ήλθαν οι Βούλγαροι (1913 - 1919) κυριολεκτικά το λήστεψαν και το έγδυσαν. 

Μεταξύ των άλλων πήραν από αυτό 33 κώδικες πολυτιμότατους για το μοναστήρι αλλά και τον τόπο ολόκληρο και μαζί με τους 10 της Καλαμούς τους μετέφεραν στην Βουλγαρία, στο εκκλησιαστικό μουσείο της Σόφιας σαν να ήταν βουλγαρικά κειμήλια!! 

Το μοναστήρι μετά την απελευθέρωση του τόπου απο τους Βουλγάρους (1919) πρόσφερε ένα μεγάλο μέρος της περιουσίας του σε χωράφια για την αποκατάσταση των ακτημόνων προσφύγων αλλά τόσο πολύ αποδυναμώθηκε που δεν μπορούσε πλέον να συντηρεί μοναχούς και περιήλθε στην δικαιοδοσία του ΤΑΚΕ, το οποίο όμως, όπως και για την Καλαμού, το μόνο που φρόντισε ήταν να απομυζά το μοναστήρι, και αυτό λίγο – λίγο να ερειπώνεται. 

Άποψη της Μονής
πηγή

Όταν ήλθε ο μακαριστός μητροπολίτης Ξάνθης κ. Αντώνιος (1954), από τα πρώτα του μελήματα ήταν να φροντίσει να αναλάβει η μητρόπολη την μoνή και να την μετατρέψει σε γυναικείο μοναστήρι. 

Αναστήλωσε πολλά ετοιμόρροπα αυτού σημεία, περιποιήθηκε τα υπόλοιπα, το νοικοκύρεψε από κάθε πλευρά, χειροτόνησε μοναχές  κ.α 

 

Σήμερα το μοναστήρι αυτό έχει μετατραπεί και πάλι σε κυψέλη και εργαστήρι αγάπης και στοργικής φροντίδας για την αιώνια χριστιανική παράδοση, σμιλευτήρι ψυχών αλλά και ένας πανθρακικός πόλος προσκυνήματος της χάριτος της Παναγίας.

Το εσωτερικό του Εκκλησιαστικού Μουσείου
πηγή

Στην ανατολική πτέρυγα της Μονής στεγάζεται το Εκκλησιαστικό Μουσείο της Μητροπόλεως Ξάνθης. 

Η Συλλογή των εικονιδίων και των άλλων κειμηλίων του Εκκλησιαστικού Μουσείου συστάθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1960 από τον τότε Μητροπολίτη Ξάνθης Αντώνιο. 

Τα κειμήλια προέρχονται είτε από τα μοναστήρια της περιοχής ή από τους ενοριακούς ναούς. 

Η Συλλογή αποτελείται από φορητές εικόνες, αργυρά λειτουργικά σκεύη, χειρόγραφα και έντυπα λειτουργικά βιβλία, αλλά και από κεντημένα λειτουργικά υφάσματα, καθώς και ξυλόγλυπτα. 

Το εσωτερικό του Εκκλησιαστικού Μουσείου
πηγή

Τα πολύ σημαντικά αυτά εκθέματα του Εκκλησιαστικού Μουσείου χρονολογούνται κατά το τέλος της Βυζαντινής περιόδου μέχρι και τις αρχές του 20ου αιώνα.

Παρουσιάζεται ένα πανόραμα της ιστορίας της Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Τέχνης στην περιοχή της Θράκης, αναγνωρίζονται ονόματα καλλιτεχνών, όχι μόνο από τη Θράκη αλλά το Άγιο Όρος και τη Μικρά Ασία. 

Μέχρι το 1995 τα κείμενα φυλάσσονταν στο Μητροπολιτικό Μέγαρο, οπότε ο Μητροπολίτης Ξάνθης κ.κ. Παντελεήμων τα μετέφερε στο χώρο όπου βρίσκονται σήμερα, αφού η πτέρυγα αυτή της Μονής διαμορφώθηκε κατάλληλα.

Σήμερα η Μονή είναι ανδρώα με ηγούμενο τον π. Βαρνάβα και εορτάζει στις 21 Νοεμβρίου στα Εισόδια της Θεοτόκου αλλά και στις 15 Αυγούστου.

Τηλέφωνα μονής: (+30) 25410 29799, (+30) 25410 22505 Εκκλησιαστικό Μουσείο Ξάνθης.