Η ΤΙΜΙΑ ΚΑΡΑ ΤΟΥ ΟΣΙΟΥ ΝΙΚΑΝΟΡΑ, ΤΟΥ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΥ.

πηγή

Αποθησαυρίζεται, όπως και τα άγια λείψανά του στην Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στη Ζάβορδα των Γρεβενών, Μονή της οποίας είναι κτήτορας.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Στην Ορθόδοξη Εκκλησία αποδίδουμε στα Αγία λείψανα τιμή και ευλαβική προσκύνηση, η όποια όμως δεν αποτελεί λατρευτική προσκύνηση η λατρεία. Τούτο γιατί κανείς ποτέ ορθόδοξος χριστιανός δεν ταύτισε στη σκέψη του τα τίμια λείψανα με «θεούς». Μακαριστός π. ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΑΛΕΒΙΖΟΠΟΥΛΟΣ (ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΑΙΡΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΟΜΑΔΩΝ).

Η Μονή Ζάβορδας

Ο Όσιος Νικάνωρ γεννήθηκε στα 1491 στην Θεσσαλονίκη, οι γονείς του Ιωάννης και Μαρία ήταν ευσεβείς και κατοικούσαν στην συνοικία του Αγίου Μηνά. 

Όλη η πόλη των Θεσσαλονικέων καλοτύχιζε και επαινούσε τους γονείς του Αγίου τόσο για τον πλούτο τους όσο και την ευγένεια τους, αλλά κυρίως για την πίστη και την αρετή που τους διέκρινε. 

Ήταν ελεήμονες, σπλαχνικοί και η ζωή τους ήτανε έργο αγάπης προς τους πάσχοντες αδελφούς, όμως ο Θεός ήθελε να τους δοκιμάσει με προσωρινή ατεκνία αφού η μητέρα του οσίου Νικάνορα ήτανε στείρα σαν την Αγία Άννα. 

πηγή

Κάθε μέρα προσευχόταν στην εκκλησία του Αγίου Μηνά να τους δώσει ο Θεός ένα παιδί για παρηγοριά. 

Οι προσευχές, οι νηστείες, οι αγρυπνίες των γονέων του εισακούσθηκαν από τον Κύριο μας και Θεό μας και κατά την ώρα που η ευσεβής γυναίκα προσευχόταν στο Θεό στο Ναό του Αγίου Μηνά της απεκαλύφθη το θέλημα του Κυρίου: «Εισήκουσε ο Θεός τας δεήσεις σου ω γυνή ως ποτέ της χήρας Άννης και έλυσε τα δεσμά της στειρώσεως σου μόνο πορεύου εις τον οίκον σου και θέλεις συλλάβεις και γεννήσεις Υιών όστις θέλει γίνει δοχείον καθαρόν του Παναγίου Πνεύματος και πολλούς θέλει εισάγει εις τον Κύριον δια της αγγελικής αυτού και εναρέτου διαγωγής». 

Έτσι, ως Θείο δώρο ήρθε στον κόσμο ο Νικόλαος (αυτό ήταν το κοσμικό όνομα του αγίου) και οι γονείς του τον παρέδωσαν σ΄ ένα ευσεβή δάσκαλο να του μάθει τα Ιερά γράμματα.

Ο νεαρός Νικόλαος ευφυής στο νου σε λίγο χρονικό διάστημα απέκτησε μεγάλη ευχέρεια περί τα εκκλησιαστικά και αγάπη για την εκκλησία του Χριστού όπως όλοι οι άγιοι. Από μικρός κατάλαβε την κλήση του Θεού μοναδικός του πόθος ήταν να μονάσει και να γίνει μιμητής των οσίων πατέρων της εκκλησίας μας.

Ο τάφος του Οσίου Νικάνορα στην Μονή Ζάβορδας

Ήθελε σε όλη του τη ζωή να υπηρετήσει ολοκληρωτικά ψύχη τε και σώματι τον Κύριο, έτσι περνούσε τη ζωή του με νηστείες, αγρυπνίες και προσευχές. 

Σε μικρή ηλικία χάνει τον προσφιλή πατέρα του και μένει με τη μητέρα του. 

Η μητέρα του μη γνωρίζοντας τον πόθο του παιδιού της ήθελε να τον παντρέψει με κάποια ενάρετη κοπέλα ενώ από τη μια μεριά ο όσιος ποθούσε να εγκαταλείψει κάθε τι εγκόσμιο και να μονάσει, να αφιερωθεί εξολοκλήρου στον Θεόν. 

Από την άλλη όμως δεν ήθελε να στενοχωρήσει και τη μητέρα του, γι αυτό ανέβαλε συνεχώς την πραγματοποίηση της επιθυμίας του να γίνει μοναχός.

Ο Θεός που προνοεί τα πάντα ύστερα από ορισμένο χρονικό διάστημα πήρε την μητέρα του από τον κόσμο και έτσι άνοιξε ο δρόμος για ν' ακολουθήσει ο Νικόλαος τη μοναχική ζωή. 

Χωρίς να χάσει καιρό μοίρασε την πατρική του περιουσία στους φτωχούς και τα ορφανά και ενώ μπορούσε να λάβει αξιώματα λόγω της επιφανούς θέσεως των γονέων του, τα θεώρησε όλα αυτά σκύβαλα μπροστά στη μεγάλη του αγάπη προς το Χριστό. 

Το ασκηταριό του Οσίου  Νικάνορα.
πηγή

Ελεύθερος πλέον από κάθε φροντίδα του κόσμου γίνεται μοναχός με το όνομα Νικάνωρ. Ως μοναχός πολλαπλασίασε τα χαρίσματα που του δώσε ο Θεός.

Η φήμη που απέκτησε έφθασε στον Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης ο οποίος τον χειροτόνησε διάκο και πρεσβύτερο με σκοπό να τον κάνει διάδοχο του. Ως κληρικός της Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης ο Νικάνωρ επέδειξε μεγάλο ζήλο και η προσφορά του ήταν αξεπέραστη. Η ώρα όμως είχε φθάσει για εκείνο που τον είχε προορίσει ο Θεός. Σε μια από τις νυχτερινές του προσευχές και ενώ ικέτευε με θερμά δάκρυα τον Θεό άκουσε φωνή από τον ουρανό να του λέγει: «Νικάνωρ έξελθε εκ της γης σου και εκ της συγγενείας σου και πορεύου εις το Καλλίστρατου όρους και αγωνίσου εκεί καλώς και εγώ θα είμαι μαζί σου να σε διαφυλάττω όλες τις ημέρες της ζωής σου και θα κάνω το όνομα σου ξακουστό και θα σε δοξάσω εις πάντας τους αιώνας». 

Αποψη του ασκηταριού του Οσίου Νικάνορα.
πηγή

Ύστερα από αυτή τη Θεϊκή εντολή ο Άγιος έφυγε από την Θεσσαλονίκη σε σχετικά νεαρή ηλικία περίπου 27 ετών και τράβηξε να πάει εκεί όπου τον είχε καλέσει ο Θεός. 

Στο δρόμο, στα χωριά που συναντούσε δίδασκε ως άλλος απόστολος τους απελπισμένους χριστιανούς να φυλάγουν την πίστη τους και φθάνοντας στο όρος Καλλίστρατο, βλέποντας το ήσυχο μέρος, έλαβε εσωτερική πληροφορία από τον Κύριο ότι εδώ θα είναι η ασκητική του παλαίστρα. 

Δόξασε τον Θεό και άρχισε να επιδίδεται σε ασκητικούς αγώνες. Πέρασαν 16 ολόκληρα χρόνια σκληρού αγώνα με την σάρκα και τους δαίμονες, Αγρυπνίες, νηστείες, κόπους για την αγάπη του Χριστού. Σιωπή, έλλειψη ανθρώπινης παρηγοριάς τον έκανα δοχείο του Άγιου Πνεύματος.

Άποψη του ασκηταριού του Οσίου Νικάνορα.
πηγή

Κατόπιν ίδρυσε τη Μονή μεταμορφώσεως του Σωτήρα Χριστού ή Ζάβορδας. Την Ιερά Μονή ίδρυσε εξ αποκαλύψεως του ιδίου του Χριστού αφού βρήκε εικόνα του Σωτήρος Χριστού κρυμμένη από την εποχή της εικονομαχίας.

Η φήμη του απλώθηκε παντού όπως του είχε πει ο Κύριος. Πλήθος ανθρώπων από τη γύρω περιοχή έτρεχε στο μοναστήρι να ευλογηθεί από τον άγιο ν΄ ακούσουν την ψυχοσωτήρια διδασκαλία το και να θεραπευτούν αφού πολλά ήταν τα θαύματα που έκανε ο όσιος. 

Ο Άγιος αφού έζησε ενάρετα ήρθε ο καιρός να μεταβεί στην άλλη ζωή την αιώνια και αληθινή. Προγνώρισε το θάνατό του και κάλεσε γύρω του μοναχούς και λαϊκούς τους ευλόγησε τους συμβούλεψε και παρέδωσε το πνεύμα του στο Λυτρωτή μας Χριστό στις 7 Αυγούστου 1549. Οι μοναχοί της Μονής θρήνησαν τον άγιο που τους παρηγορούσε και τον έθαψαν σε παρεκκλήσι της Μονής. Από τότε το αγιασμένο Λείψανο του τελεί ως τα σήμερα πολλά θαύματα.

Γιορτάζει στις 7 Αυγούστου.

Ιερά Μονή Παμμεγίστων Ταξιαρχών, Ταξιάρχης Γρεβενών

πηγή

Η Μονή Ταξιαρχών βρίσκεται πλησίον και παράλληλα της Εγνατίας οδού Κοζάνης - Γρεβενών, στον κόμβο του Ταξιάρχη, δυτικά και σε απόσταση 300 μέτρων περίπου από τον οικισμό του Ταξιάρχη που μετονομάστηκε για χάρη της Μονής από Κουσκό ενώ ιστορικά αναφέρεται και ως Μονή Κούσκου. 

Άποψη της Μονής
πηγή

Το χωριό Ταξιάρχης βρίσκεται στα ανατολικά του νομού Γρεβενών, αριστερά της παλαιάς εθνικής οδού Κοζάνης - Γρεβενών και σε υψόμετρο 670 μέτρων.

Παλαιότερα ονομαζόταν Κουσκό, λέξη σλαβικής προέλευσης, που κατά μια ερμηνεία σημαίνει αλογοτόπι, ίσως λόγω της εκτροφής πολλών αλόγων στην περιοχή.

Η μετονομασία σε Ταξιάρχης έγινε το 1925 και πήρε την ονομασία αυτή από την όμορη Μονή των Παμμεγίστων Ταξιαρχών Μιχαήλ και Γαβριήλ εξαιτίας μιας παράδοσης που θέλει την πώληση του χωριού από τον Μεχμέτ Αγά, Πασά των Γρεβενών, το 1824, και την αγορά του από τους χριστιανούς κατοίκους να οφείλεται στη χάρη των Ταξιαρχών και στη θαυματουργή επέμβασή τους.

Η είσοδος στον μοναστήρι

Σύμφωνα με την παράδοση αυτή η γυναίκα του Μεχμέτ Αγά, η Μυγδάλω από το χωριό Φιλί, επισκεπτόταν συχνά το μοναστήρι των Ταξιαρχών και πολλές φορές κοινωνούσε κρυφά των αχράντων μυστηρίων και παρακαλούσε θερμά τον Κύριο να την αξιώσει να τεκνοποιήσει. 

Στον ύπνο της εμφανιζόταν ένας φουστανελάς, ο οποίος της έλεγε ότι για να ικανοποιηθεί η επιθυμία της και να αποκτήσει ένα γιό έπρεπε ο Αγάς να πουλήσει το χωριό στους Κουσκότες.

Το ίδιο όνειρο είδε κάποια στιγμή και ένας τσοπάνος της περιοχής, ο οποίος με πολύ φόβο πήγε και το είπε στον Αγά ο οποίος βλέποντας τη μαρτυρία του βοσκού ως επιβεβαίωση του ονείρου της γυναίκας του και λόγω της βαθιάς επιθυμίας του να αποκτήσει γιό με τη Μυγδάλω, προχώρησε στην αγοραπωλησία.

Η ιστορική αλήθεια είναι ότι, σύμφωνα με επίσημο σουλτανικό φιρμάνι του 1764, το χωριό Κουσκό χαρακτηρίζεται ως κεφαλοχώρι, ελεύθερο να διαχειριστεί τα έσοδά του, πληρώνοντας μόνο τους νόμιμους ετήσιους φόρους και το φιρμάνι αυτό μάλιστα βρέθηκε σε μια κασέλα στο Μοναστήρι και το 1931 μεταφράστηκε από τον Γεώργιο Παπαϊωάνου, διερμηνέα του Πρωτοδικείου Γρεβενών.

Μπαίνοντας  στην μονή αριστερά βρίσκεται συγκρότημα
βοηθητικών χώρων και ο κτιστός φούρνος

Δυστυχώς, στην πάροδο του χρόνου οι Οθωμανοί καταπατούσαν ποικιλοτρόπως τα προνόμια των χριστιανών κατοίκων του χωριού. 

Αποκορύφωμα της καταπάτησης ήταν την εποχή που πασάς των Ιωαννίνων ήταν ο Αλή Πασάς, ο Τεπελενλής και οι Κουσκότες απελπισμένοι από τις καταπιέσεις και τις παρενοχλήσεις των οθωμανικών στρατευμάτων αλλά και των Τούρκων κακοποιών ζήτησαν την προστασία του Πασά των Γρεβενών Μεχμέτ Αγά.

Αυτός, επωφελούμενος της ευκαιρίας, ζήτησε να του πουλήσουν το χωριό, ώστε να θεωρηθεί τσιφλίκι του και οι κάτοικοι κολίγοι και προστατευόμενοί του και η αγοραπωλησία έγινε το 1824 (στις 15 του αραβικού μηνός Σιαμπάν του έτους 1240) για 15.000 γρόσια.

Βορειοανατολικά της εσωτερικής αυλής υπάρχει πηγάδι,
που χρησίμευε και ως στέρνα για την περισυλλογή των
όμβριων υδάτων από ένα σύστημα υδρορροών στη
στέγη του ναού και των κελιών.

Η επαναφορά του χωριού στα χέρια των χριστιανών έγινε στις 21 Νοεμβρίου 1842, όταν ο Μεχμέτ Αγάς πούλησε το χωριό και τις καλλιεργήσιμες και δασικές εκτάσεις του σε δεκατρείς οικογένειες Κουσκοτών έναντι του ποσού των 60.000 γροσίων, έτσι το Κουσκό έπαψε να είναι τσιφλίκι και ξανάγινε κεφαλοχώρι πληρώνοντας μόνο τους νόμιμους φόρους.

Το Κατάστιχο της Μονής.

Πληροφορίες για τη μονή αντλούμε από ένα Κατάστιχο που βρέθηκε στην μονή και αποτελεί τη μοναδική γραπτή μαρτυρία για αυτήν.

Το Κατάστιχο του 1834, έχει διαστάσεις 24 Χ 19.5 εκατοστά, είναι δεμένο και αποτελείται από 170 σελίδες με τις 45 να μην φέρουν καμία εγγραφή και συγγραφέας είναι ο Παπα - χαράλαμπος, εφημέριος της Μονής όταν μπήκε ο θεμέλιος λίθος και πρόκειται για ιερέα με ελάχιστες γραμματικές γνώσεις, όπως προκύπτει από την ανορθογραφία και την κακή σύνταξη του κειμένου.

Η μικρή είσοδος της μονής στην ανατολική πλευρά

Φαίνεται όμως να έχει συναίσθηση της σπουδαιότητας του εγχειρήματος του ή τουλάχιστον να το εύχεται αφού ευελπιστεί το κατάστιχο να μείνει παντοτινό, χαίρεται για το έργο του ως ηγούμενος και την καλή του διαχείριση, αφού όπως λέει «εστάθη νικοκήρις» και εύχεται η μνήμη του να μείνει αιώνια.

Εξωτερικά φέρει την επιγραφή «Κατάστιχων της μονής των πανμεγίστον Ταξιαρχον Μιχαήλ και Γαβριήλ εκ χώρας Κοσικό» ενώ στην τρίτη σελίδα, συναντάμε την πρώτη κτητορική εγγραφή του Παπαχαράλαμπου : 

«1834 σεπτεμβρίου 23. Κατάστιχον πάντοτήνω της Ιεράς κέ σέβάσμίας μονίς των μπανμεγίστων Ταξιαρχών μιχαήλ κ Γαβριήλ εκ χώρας κοσίκον ιδού σιμεόνο το κάθε ένα χειρός παπαχαραλάμπους των κτηρώρ της ιεράς μονίς ταύτης είς κερόν ευρέθη εις το μοναστήριον εφημέριος όχη άλλος ήταν εις κερόν πο εβάλάμαν το θεμέληον εις το μοναστήρι κ εστάθη νικοκήρις κε τοτηλλήοσαν το μοναστήρι όλο με το χαίρι το το έχη τεληομένο καθός φένιται έως στην σήμερον εονία του η μνίμι. εις κερόν άπο αρχοίνισαν ει μας τόρη κε εδούληβαν εις το μοναστήρη είχεν το καρφή ει οκά γρο…5 πέντη το σανίδη ει πιθαμή τρία 3 παράδις βγάλτζήκο606 το σιτάρι το κιλό607 γρ.10 το κρασί το φόρτομα … γρο 80. ει ρακή ει οκά 6 το τηρί ει οκά γρ.60 η οκά καλόερη είταν δίο ένας παπάς κε ο άλλος διότης είχεν το μοναστήρ βιο πρόβατα 80 γιλάδια: 4 βόδια. 4 άλογα: 2 με αυτό το βίο αρχηνίθη το μονας στήρι κε έγινε καθώς φένιται έος στην σήμερο».

Ο χώρος του μαγειρίου.
Το χώρο αυτό χρησιμοποιούσαν οι μισθωτοί εργάτες
του μοναστηριού ως τραπεζαρία, αλλά και ως χώρο ύπνου,
 κυρίως το χειμώνα, αφού τους ζέσταινε η αναμμένη φωτιά

Στη συνέχεια, αναφέρονται οι δωρεές και τα αφιερώματα στο μοναστήρι, ανά οικισμό, χρονολογία, τα βαπτιστικά ονόματα όσων φέρνουν πρόσφορα για τη Θεία Λειτουργία ή ζητούν να μνημονευθούν τα ονόματά τους ενώ καταγράφονται οι δωρητές και τα αφιερώματα.

Στην τελευταία σελίδα υπάρχουν εγγραφές την 12η Απριλίου 1853 άλλου προσώπου, του ηγούμενου Χατζή - Παπά - Ιγνατίου, που καταγράφει κι αυτός την κινητή και ακίνητη περιουσία της Μονής.

Συγκεκριμένα γράφει: «1853, Απριλίου 12 φανερόνο ότι ήρθα εις τον Άγιον Ταξιάρχιν ηγούμενος Χατζη-Παπα Ιγνάτιος φανερόνο το όσο κινιτόν και ακίνητον βγιό βρίκα 240 σφαχτά μικρά τρανά, 8 γιλάδια, 5 βοήδια τα πιο παλιά, 3 άλογα σαμαρωμένα, 1 φοράδα, 1 γαζιόλα, 14 στέμματα αμπέλια, 220 κιλά χωράφια, ένα μετόχι Σιάτιστα, ένα μετόχι Κοσκό».

Συγκρότημα βοηθητικών χώρων

Γιατί δεν συνέχισε την καταγραφή ή αν έκανε νέο Κατάστιχο δεν είναι γνωστό. 

Το Κατάστιχο όμως είναι ένα ανεκτίμητο μνημείο και κειμήλιο της Μονής Ταξιαρχών λειτουργεί ως βιβλίο Παρρησίας και Προθέσεως και μπορεί να συγκριθεί, κατ΄ αναλογίαν, με τον Κώδικα της Ιεράς Μονής Ζάβορδας.

Από αυτόν τον Κώδικα, ο ερευνητής μπορεί να αντλήσει σημαντικές και πολύτιμες πληροφορίες ποικίλου ενδιαφέροντος. 

Μας δίνει πολύτιμες πληροφορίες για την οικονομία και τις οικονομικές συναλλαγές της εποχής αφού μαθαίνουμε τις τιμές των διαφόρων υλικών, των δημητριακών, των ποτών, αλλά και τις επικρατούσες μονάδες μέτρησης.

Το κωδωνοστάσιο και η πτέρυγα των κελιών

Οι τιμές αυτές μας επιτρέπουν να εξάγουμε ασφαλή συμπεράσματα και για την πραγματική αξία των φόρων και των ακινήτων.

Επίσης έχουμε μια καταγραφή των οικισμών η οποία μας δίνει στοιχεία για την μεταξύ τους επικοινωνία, για τους εμπορικούς δρόμους της εποχής και τις μετακινήσεις των κατοίκων και η απουσία εγγραφών κοντινών χωριών όπως το Κρίφτσι (Κιβωτός), Ντοβράτοβα (Βατόλλακος) και Γκομπλάρ (Μερσίνα) μας επιβεβαιώνει τον πλήρη εξισλαμισμό τους.

Η αναφορά σε αφιερώματα και περιουσιακά στοιχεία της Μονής μας επιτρέπει να εκτιμήσουμε την οικονομική της επιφάνεια, αλλά και την επίδραση που ασκούσε στους πιστούς και ακόμη μας δίνει ιστορικές πληροφορίες που φωτίζουν την έρευνα για τη χρονολόγηση της Μονής.

Τα διώροφα κελιά της Μονής

Το Κατάστιχο για αρκετά χρόνια βρισκόταν στο κοινοτικό κατάστημα της Κοινότητας Ταξιάρχη Γρεβενών όμως σήμερα κανείς δεν γνωρίζει που βρίσκεται ούτε είναι σε θέση να δώσει πληροφορίες για την τύχη του.

Χρονολόγηση της Μονής.

Ημερομηνία πρώτης εγγραφής στο κατάστιχο είναι η 23η Σεπτεμβρίου του 1834. 

Σύμφωνα με το συγγραφέα στην ημερομηνία αυτή το μοναστήρι ήταν τελειωμένο και είναι πλήρως ικανοποιημένος για τις εργασίες κατασκευής και για τη διαχείρισή του και αναφέρει πως είναι ένας εκ των κτητόρων της Μονής, ότι επί των ημερών του τοποθετήθηκε ο θεμέλιος λίθος ενώ στη συνέχεια, στις εγγραφές των προσκυνητών επαναλαμβάνονται οι ημερομηνίες 1833 και 1834.

Το πίσω μέρος του ιερού με πρόχειρα υποστυλώματα

Ο Νίκος Γκατζιάνας υποστηρίζει ότι η καταγραφή των δωρεών δεν ανταποκρίνεται στον χρόνο πραγματοποίησής τους και ότι χρειάστηκαν πολλά χρόνια για να εξοικονομηθούν χρήματα για την αγορά των κτημάτων και για το κτίσιμο του ναού και των κελιών.

Θα μπορούσε να εικάσει κανείς ότι τη διετία αυτή υπήρξε μια κινητοποίηση των πιστών για την αποπεράτωση των εργασιών του μοναστηριού και επιβεβαίωση του ότι οι οικοδομικές εργασίες ήταν εν εξελίξει την εποχή αυτή αποτελεί η χρονολογία 1833 που βρίσκεται χαραγμένη σε αγκωνάρι στο Βορειοανατολικό μέρος του συγκροτήματος.

Επίσης μια εντοιχισμένη πλάκα στην εξωτερική γωνία της ανατολικής πλευράς της αυλής με χαραγμένη την ημερομηνία «1833 Οκτωβρίου 15» αποδεικνύει ότι στο τέλος του 1833 είχε τελειώσει μεγάλο μέρος των οικοδομικών εργασιών, όμως μια εγγραφή στη στήλη ονομάτων από το χωριό Μηλιά είναι του 1813 και σύμφωνα με τον Θ. Παπαθανασίου, που έχει μελετήσει το κατάστιχο, δεν μπορεί να αμφισβητηθεί γιατί είναι αρκετά ευανάγνωστη. Και άρα το όριο κατασκευής κατεβαίνει στη χρονολογία αυτή, ίσως τότε να θεμελιώθηκε το καθολικό.

Το πίσω μέρος του ιερού

Ένα άλλο στοιχείο που μας δίνει το Κατάστιχο σχετικά με την χρονολόγηση της Μονής είναι τα περιουσιακά στοιχεία της, ο Παπαχαράλαμπος αναφέρει ότι:  «καλόερη είταν δίο ένας παπάς κε ο άλλος διότης είχεν το μοναστήρ βιο πρόβατα 80 γιλάδια: 4 βόδια. 4 άλογα: 2 με αυτό το βίο αρχηνίθη το μονας στήρι κε έγινε καθώς φένιται έος στην σήμερο».

Φαίνεται ότι υπήρχε και έμψυχο δυναμικό, οι δύο καλόγεροι, αλλά και περιουσιακά στοιχεία πριν αρχίσει η ανοικοδόμησή του ενώ το πιθανότερο είναι να προϋπήρχε ένα μικρότερο μοναστήρι ή ένας μικρός ναός με μικρά κελιά για τους μοναχούς. 

Στο συμπέρασμα αυτό οδηγεί και η χρονολογία «1815» που βρίσκεται πάνω από την εξώθυρα του ναού. 

Υπάρχουν δύο ακόμη στοιχεία που ενισχύουν την άποψη ότι το μοναστήρι υπήρχε πριν το 1834: σε ένα παλαιό μηναίο της Μονής, εκδόσεως αψοζ (1777) υπάρχει ανυπόγραφη η εξής σημείωση: «Τον καιρό από πάτησαν το μοναστήρι το 1828 ημέρα Σάββατο Απριλίου 13», επομένως το μοναστήρι υπήρχε το 1828 και για να κινήσει το ενδιαφέρον κάποιων, μάλλον ληστών ή κακοποιών, να το «πατήσουν» θα ήταν σε καλή οικονομική κατάσταση και επίσης, μια μη εντοιχισμένη πλάκα στην αυλή της μονής έχει χαραγμένη τη χρονολογία «1768».

Η είσοδος στο Καθολικό της Μονής

Καταλήγουμε έτσι στο συμπέρασμα ότι η Μονή, στη μορφή που τη γνωρίζουμε, ολοκληρώθηκε το 1834, αλλά ότι στη θέση της προϋπήρχε μικρός ναός ή κάποιο «μικρομονάστηρο».

Το καθολικό της Μονής.

Το καθολικό, βρίσκεται στο κέντρο της εσωτερικής αυλής της Μονής, είναι αφιερωμένο στους Άγιους Ταξιάρχες και ανήκει στον τύπο του δικιόνιου, σταυροειδούς, εγγεγραμμένου ναού με τρούλο, δύο χορούς, αψίδα στα ανατολικά και ευρύχωρο υπερυψωμένο νάρθηκα - γυναικωνίτη.

Οι διαστάσεις του είναι 16 Χ 8 μέτρα και η χρονολογία ανέγερσής του ανάγεται στο 1815, σύμφωνα με τη χρονολογία που βρίσκεται πάνω από την εξώθυρα του ναού ενώ εσωτερικά είναι κατάμεστος από αγιογραφίες της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης με ιστορική σειρά.

Στο γυναικωνίτη παρουσιάζεται η Δημιουργία, η έξοδος των Πρωτοπλάστων από τον Παράδεισο και η Κόλαση και σύμφωνα με επιγραφή που υπάρχει στο εσωτερικό υπέρθυρο της κυρίας εισόδου του ναού, η ιστόρηση του ναού έγινε το 1848. 

Η κτητορική επιγραφή που υπάρχει στο εσωτερικό
υπέρθυρο της κυρίας εισόδου του ναού που αναφέρει
ότι η ιστόρηση του ναού έγινε το 1848

Η επιγραφή αναφέρει: «Ηστορίθη ο θείος ούτος και πάνσεπτος ναός των Πανμεγίστων Ταξηαρχών Μιχαήλ και Γαβριήλ της Μονής Κοσκόν, αρχιερατεύοντως του Πανιερόλογιωτάτου Αγίου Μητροπολήτου Γρεβενών κυρίω κυρίω Ιωαννικίου εφιμερεύοντος του Πανοσιοτάτου κυρ Παπά-Ιωσίφ, επιτροπεύον ο κυρ Ζυνόβιος και δια επιστασίας του εν τιμωτάτω κυρ Νικολάου Γεωργίου Ζούρφλη 1848 Απριλίος 3. Χειρ Βασιλείου και Νικολάου των αυταδέλφον».

Για την ολοκλήρωση της αγιογράφησης απαιτήθηκαν εννέα τουλάχιστον μήνες και αυτό προκύπτει από μια σημείωση των ίδιων των αγιογράφων σε ένα εκκλησιαστικό βιβλίο του ναού που λέει τα εξής: «1847 Ιουλίου 26 κάνω θύμησι το κερώνι από ήρθαμεν εμείς η Ζωγράφι κι ζωγραφίσαμη την ηκλησία και ήμασταν ιγό ω Βασήλις κι Ηωάνις κι ο Νικόλας το μαθητούρι». 

Ο γυναικωνίτης που έχει οπτική επαφή με τον κυρίως
Ναό μέσω ενός παραθύρου

Το εκκλησιαστικό βιβλίο, όπως μας πληροφορεί ο Ν. Γκατζιάνας είναι η «Παρακλητική παρά Νικολάου Γλυκέως εξ Ιωαννίνων αψκη (1728)».

Διαβάζοντας την επιγραφή και τη σημείωση υπάρχει μια ανακρίβεια σχετικά με τους αγιογράφους, στην επιγραφή ως ζωγράφοι αναφέρονται οι αδελφοί Βασίλειος και Νικόλαος, στη σημείωση αναφέρονται ο Βασίλειος και ο Ιωάννης, ενώ ο Νικόλαος αναφέρεται ως μαθητευόμενος.

Ο ναός δυστυχώς έπεσε θύμα αρχαιοκαπήλων το 1972, ασεβείς διέρρηξαν το ναό και αφαίρεσαν έξι μεγάλες εικόνες από το τέμπλο.

Ο γυναικωνίτης είναι κατάγραφος με σπουδαίες τοιχογραφίες και λειτούργησε για αρκετά χρόνια και ως άτυπη νευρολογική κλινική, αφού εκεί έκλειναν τους ψυχοπαθείς, αναζητώντας προφανώς την ίασή τους αποκλειστικά στη θεία παρέμβαση. Δυστυχώς, οι συνθήκες διαβίωσης ήταν ιδιαιτέρως σκληρές και οδυνηρές για τους ταλαίπωρους που αναγκάζονταν να υποστούν αυτό τον εγκλεισμό, δείγμα ανάλγητης θρησκοληψίας μιας άλλης εποχής.

Τα βημόθυρα του ξυλόγλυπτου επιχρυσωμένου τέμπλου

Το κτιριακό συγκρότημα.

Το μοναστηριακό συγκρότημα βρίσκεται στην αρχική του μορφή, χωρίς να έχουν γίνει επεμβάσεις που να αλλοιώνουν το χαρακτήρα του, ο οποίος είναι έντονα φρουριακός και σήμερα τα κτίρια είναι ερειπωμένα και μισογκρεμισμένα καθιστώντας επικίνδυνη την επίσκεψή τους.

Ο περίβολος, τα κελιά και οι βοηθητικοί χώροι ολοκληρώθηκαν το 1833, όπως φανερώνει η εντοιχισμένη πλάκα στην εξωτερική γωνία της ανατολικής πλευράς της αυλής, που φέρει ανάγλυφη την επιγραφή «1833 Οκτωβρίου 15».

Ο περίβολος έχει ορθογώνια κάτοψη, στη δυτική πλευρά είναι η κύρια πύλη και στην ανατολική πλευρά υπάρχει μια δευτερεύουσα είσοδος και στο εσωτερικό του περιβόλου, στη βόρεια και νότια πτέρυγα, βρίσκονται οι βοηθητικοί χώροι και τα κελιά που διατάσσονται στο ισόγειο και στον όροφο αντίστοιχα.

Άποψη του εσωτερικού του Ναού, διακρίνεται το
ξυλόγλυπτο επιχρυσωμένο τέμπλο
αλλά και τα ξύλινα υποστηρίγματα της οροφής

Στο ισόγειο βρίσκονται οι αποθήκες σιτηρών και κρασιών καθώς και οι στάβλοι των ζώων, στον όροφο βρίσκονται τα κελιά, τα οποία χρησιμοποιούνταν ως κατοικία του ηγούμενου της Μονής και των μοναχών ενώ επίσης, χρησιμοποιούνταν και ως ξενώνες για τους προσκυνητές που κάποτε συνέρρεαν στο μοναστήρι για να ζητήσουν τη χάρη των Ταξιαρχών.

Στη βορειοανατολική πλευρά της εσωτερικής αυλής υπάρχει πηγάδι, το οποίο χρησίμευε και ως στέρνα για την περισυλλογή των όμβριων υδάτων από ένα σύστημα υδρορροών στη στέγη του ναού και των κελιών.

Μπαίνοντας από την κύρια είσοδο, στα αριστερά και σε επαφή με τον περίβολο υπάρχει ένας σκεπαστός κτιστός φούρνος και κοντά στο φούρνο υπάρχει ένας μεγάλος ισόγειος χώρος, με θολωτή οροφή και με μια κυκλική καπνοδόχο στο κέντρο, που φωτίζεται από δυο μικρά παραθυράκια.

Σκηνές από την Παλαιά Διαθήκη στον γυναικωνίτη 

Εκεί άναβαν φωτιά με μεγάλα κούτσουρα κάτω από την καπνοδόχο και μαγείρευαν το φαγητό σε χάλκινο δοχείο, που κρεμόταν από μια αλυσίδα στερεωμένη στην οροφή και όταν ήθελαν να μαγειρέψουν μεγάλη ποσότητα φαγητού τοποθετούσαν πυροστιά και πάνω της έστηναν μεγάλα καζάνια. 

Αυτό γινόταν κυρίως στην περίοδο που πανηγύριζε η Μονή, στις 6 Σεπτεμβρίου, αλλά και όταν φιλοξενούνταν πολλοί προσκυνητές.

Το χώρο αυτό χρησιμοποιούσαν οι μισθωτοί εργάτες του μοναστηριού ως τραπεζαρία, αλλά και ως χώρο ύπνου, κυρίως το χειμώνα, αφού τους ζέσταινε η αναμμένη φωτιά ενώ ο Ν. Γκατζιάνας υποστηρίζει ότι ο χώρος αυτός είναι σαν τους χώρους που χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι της ομηρικής εποχής.

Αγιογραφίες από το γυναικωνίτη

Τοιχογραφίες από τον Κυρίως Ναό

Το κωδωνοστάσιο βρίσκεται ανατολικά του περιβόλου και είναι τετραώροφο κτίσμα του 1897, με πελεκητούς λίθους και ελάχιστα διακοσμητικά στοιχεία.

Υπάρχει και μία εντοιχισμένη μαρμάρινη πλάκα με χαραγμένη την εξής επιγραφή: «ωκοδομήθη ηγουμενεύοντος πανοσιολογιωτάτου κυρ Ζαχαρία τη συνδρομή Επαρχιακής Δημογεροντίας Γρεβενών Ν.Κουσίδη-Ελένης-Στριφάτ Καπλάν Βέη-Κόνιτσα-τεκτ. Γιάννης Λούντζι. Δια χειρός Παπ. Γκουτζαμάνη. Σεπτέμβριος 1897».

Το φρουριακό χαρακτήρα του περιβόλου έρχονται να υπογραμμίσουν οι εξοχές στις γωνίες της αυλής και των κελιών, που τα κάνουν να μοιάζουν με πύργους, και στις οποίες υπάρχουν ακόμη και πολεμίστρες. 

Τοιχογραφίες από τον Κυρίως Ναό

Ο Άγιος Νικόλαος,
τοιχογραφία από τον Κυρίως Ναό

Ο εξοπλισμός αυτός ήταν απαραίτητος για την προστασία της Μονής από τις ληστρικές επιθέσεις των κακοποιών της εποχής, αλλά και έναντι όποιου ήθελε να επιβουλευτεί το μοναστήρι.

Οι κάτοικοι του χωριού Ταξιάρχης αντιμετωπίζουν το μοναστήρι με μεγάλη ευλάβεια και θεωρούν τους άγιους Ταξιάρχες προστάτες τους.

Χάρη σ΄ αυτό, σύμφωνα με την παράδοση πείστηκε ο Μεχμέτ Αγά και τους πούλησε το χωριό και αυτό είχε διττή σημασία για τους κατοίκους αφού από τη μια απαλλάχθηκαν νωρίς από τον οθωμανικό ζυγό και από την άλλη μεγάλη έκταση καλλιεργήσιμης γης γύρω από τη Μονή προσαρτήθηκε στο χωριό τους.

Στα κτήματα αυτά οι κάτοικοι εργάζονταν εθελοντικά σε περιόδους έντονης αγροτικής δραστηριότητας για τη συγκομιδή, την επεξεργασία και την αποθήκευση τψν προϊόντων επειδή το θεωρούσαν ευλογία για τους ίδιους και τις οικογένειές τους.

Τοιχογραφίες από τον Κυρίως Ναό

Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ,
τοιχογραφία από τον Κυρίως Ναό

Μεγάλο μέρος των κτημάτων του μοναστηριού πωλήθηκαν από το κράτος με δημοπρασία το 1932 και τα υπόλοιπα απαλλοτριώθηκαν υπέρ των ακτημόνων καλλιεργητών του χωριού.

Η Μονή Παμμεγίστων Ταξιαρχών του Ταξιάρχη πανηγυρίζει στις 6 Σεπτεμβρίου, ημέρα αφιερωμένη στο «εν Χώναις θαύμα του αρχαγγέλου Μιχαήλ» και όχι στις 8 Νοεμβρίου, στη «σύναξη των αρχιστρατήγων Μιχαήλ και Γαβριήλ», όπως ίσως θα ήταν πιο λογικό και αυτό γιατί ο καιρός τον Σεπτέμβριο είναι καλύτερος και ευνοεί τις όποιες εορταστικές εκδηλώσεις.

Ο Χ. Ενισλείδης χαρακτηρίζει τη Μονή Ταξιαρχών «Κουσκού» ως «μικρά μονή και άσημο», ο χαρακτηρισμός αυτός μας φαίνεται αρκετά αβασάνιστος και σίγουρα είναι εκ διαμέτρου αντίθετος με την άποψη του Ν. Γκατζιάνα, ο οποίος υποστηρίζει ότι μοναστήρι υπήρξε «συμπαραστάτης και σύμβουλος του σκλαβωμένου ραγιά» και πως ήταν «κέντρο λατρείας και εθνικών επιδιώξεων», επηρεασμένος προφανώς από προσωπικά βιώματα.

Άποψη του Καθολικού και της εισόδου του

Ο Θ. Παπαθανασίου είναι πιο αντικειμενικός και πιο κοντά στην πραγματικότητα όταν χαρακτηρίζει τη Μονή ως «ένα από τα αξιόλογα πολιτιστικά μνημεία μας» μιας και υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι η προσφορά της στο χωριό και στην περιοχή, τόσο πνευματικά, όσο και υλικά, ήταν σημαντική. 

Δεν έχει ίσως την λάμψη του μονής της Ζάβορδας, αν και υπήρχε μεταξύ τους επικοινωνία, όπως προκύπτει από το Κατάστιχο, σίγουρα όμως η κατασκευή του, οι παραδόσεις που συνδέονται με αυτό και τα στοιχεία που προκύπτουν φανερώνουν την αξία της Μονής τόσο για το χωριό, όσο για την περιοχή. 

Το 2014, δυστυχώς κατέρρευσε λόγω εγκατάλειψης, μέρος της νότιας πλευράς του περιβόλου ενώ και το υπέροχο κωδωνοστάσιο έχει πάρει επικίνδυνη κλίση. 

Οι κάτοικοι του Ταξιάρχη αμέσως συγκρότησαν επιτροπή αγώνα για τη διάσωση και αναστήλωση του Μοναστηριού, απαιτώντας να εκπονηθεί μελέτη και να ενταχθεί το έργο σε κάποιο χρηματοδοτικό πρόγραμμα άμεσα ώστε να απομακρυνθεί ο κίνδυνος κατάρρευσης του. 

Η Μονή των Παμμεγίστων Ταξιαρχών είναι σήμερα ανενεργή και πανηγυρίζει στις 6 Σεπτεμβρίου όπου ψάλλεται θεία λειτουργία στην Ανάμνηση του Θαύματος του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στις Χωναίς (ή Κολασσαίς) ενώ την προηγούμενη στις 5 Σεπτεμβρίου ψάλλεται Μέγας πανηγυρικός εσπερινός με μεγάλη προσέλευση του κόσμου.

πηγή: ΤΟΖΙΟΥ ΒΑΣΙΛΙΚΗ Τα μοναστήρια της Ιεράς Μητροπόλεως Γρεβενών

Μονή Ευαγγελισμού Παναγίας Μπουνάσιας, Παλιουριά Γρεβενών

πηγή

Σαρανταέξι χιλιόμετρα νοτιανατολικά της πόλης των Γρεβενών, στις ρίζες των Καμβουνίων όρων, βρίσκεται το χωριό Παλιουριά, γνωστό στους παλαιότερους ως Ζμιάτσι.  

Η είσοδος της Μονής
πηγή

Η Παλιουριά βρίσκεται κοντά στο ποτάμι του Αλιάκμονα, σε υψόμετρο περίπου 480 μέτρων και στα εδαφικά όρια του χωριού ανήκει η ιστορική, Ιερά Μονή της Ευαγγελιστρίας, η επονομαζόμενη και "Μονή Μπουνάσιας" που ιδρύθηκε κατά το 1148.

Ονομάστηκε Μπουνάσια, γιατί βρίσκεται κτισμένη κοντά στην ψηλότερη κορυφή των Καμβουνίων όρων, την Μπουνάσια, ή Βουνάσσα με υψόμετρο 1000 μέτρων, σε μία περίοπτη θέση που μοιάζει με φυσικό θρόνο. 

Η θέση αυτή σου δίνει την αίσθηση ότι βρίσκεσαι σε αεροπλάνο, από όπου φαίνονται ο Μπούρινος, η Βασιλίτσα, όλος ο κάμπος από την Ανθρακιά έως την Παλιουριά (όλη η περιοχή της Φλουριάς δηλαδή) αλλά επίσης και ο Όλυμπος. 

Εντυπωσιακές απόψεις της Μονής

πηγή

Το Καθολικό της Μονής
πηγή

Για πρώτη φορά συναντούμε τον τύπο "Παναγία Μπονασία" στον κώδικα του μπουνασιώτη καλόγερου Γαλάκτιου, που φυλάγεται σήμερα στη βιβλιοθήκη της Μονής Ολυμπιώτισας και αναφέρει: "..+ έτελειώθη τω παρών βυβλίον είς τού ίουλίου μηνός είς τέσαιρις δια χειρός/ εμού του ταπεινού, και ά/μαρτωλού γαλακτίου ίερομονάχου / έπη έτους ζριζ (7.117-5.508 = 1609) όταν ύρθα εις το μοναστήριον να γένω κα/λώγερος έτη ζρθ (7109 - 5508 = 1601 ) Παναγία μπουνασία..".

Σε χειρόγραφο της Μονής Βαρλαάμ, επίσης, γίνεται αναφορά για τη Μονή της Μπουνάσας ως γυναικεία μονή στις αρχές του 17ου αιώνα, που όμως, μετατράπηκε σε ανδρική το 18ο αιώνα ενώ υπάρχουν αναφορές ότι στο μοναστήρι της Μπουνάσας λειτουργούσε ακόμη και βιβλιοδετικό εργαστήριο. 

Η Μονή της Παναγίας Μπουνάσιας, μετά την μερική 
ανακαίνισή της (φωτ. 2007) (άποψη από τα βόρεια)
πηγή

Αρκετά Ιερά Ευαγγέλια Μονών και Εκκλησιών της περιοχής Φιλουριάς γράφηκαν και βιβλιοδέθηκαν στην Ιερά Μονή Ευαγγελίστριας όπως προκύπτουν από χειρόγραφες μαρτυρίες.

Στα 1763 στην Μονή έγιναν σοβαρές κτιριακές κατασκευές

Οι επτά μοναχοί, που βρίσκονταν τότε στο μοναστήρι, ο Βαρθολομαίος, που πρέπει να είναι ηγούμενος της χρονιάς αυτής, ο Χριστόφορος, ο Φιλόθεος, ο Παρθένιος, ο Παλάτιος, ο Μακάριος και ο Νικηφόρος, αποφάσισαν και έχτισαν με δικά τους έξοδά τους, το μαγειρειό την τραπεζαρία καθώς και τα κελιά με το βαγεναριό από κάτω ενώ οι οικοδόμοι ονομάζονταν Ρίστα (Χρήστος στα σλάβικα), Γιάννης και Κώστας.

Λιθανάγλυφο στο πίσω μέρος του Ιερού
πηγή

Πρόκειται φυσικά για ανακαίνιση των βοηθητικών χώρων του μοναστηριού, που αντικατέστησε τα παλιά οικοδομήματα, χωρίς να αποκλείεται η αποτέφρωση τους. 

Δώδεκα χρόνια αργότερα, την πεντηκοστή του έτους 1775 έγιναν τα εγκαίνια του νέου καθολικού, καθώς μας πληροφορεί επιγραφή, που είναι σκαλισμένη στη μαρμάρινη πλάκα της Αγίας Τράπεζας. 

Το γεγονός ότι προηγήθηκε η ανοικοδόμηση των βοηθητικών μοναστηριακών χώρων και όχι η ανοικοδόμηση του ναού, μας οδηγεί σε δύο υποθέσεις:  ότι στο χρονικό διάστημα 1763 - 1775 δεν σημειώθηκε πυρκαγιά στο μοναστήρι και συνεπώς οι καλόγεροι δεν είχαν άμεσο πρόβλημα για τις λειτουργικές ανάγκες τους ή ότι εάν έγινε πυρκαγιά στο μοναστήρι, μετά το 1763 και πριν από το 1775, τότε καταστράφηκε μόνο το καθολικό και όχι όλο το κτιριακό συγκρότημα. 

Η "Παρρησία" προς έρανο της Μονής του 1810.

Εάν όμως δεν είμαστε βέβαιοι για τους λόγους της ανακαίνισης του 1775, δεν έχουμε καμία αμφιβολία για την ανακαίνιση του 1810 - 1817.

Πριν περάσουν 35 χρόνια, η πυρκαγιά αποτέφρωσε το καθολικό, στα 1810. 

Το έτος της πυρκαγιάς το συμπεραίνουμε από το γεγονός ότι τη χρονιά αυτή συντάχθηκε και μία "παρρησία", που μιλάει για την ανακαίνιση της. 

Η πρώτη ενέργεια για την επιτυχία της ανακαίνισης αυτής ήτανε να αναθέσουν στον συμμοναστή τους και δάσκαλο, Αθανάσιο από τον Κλεινοβό της Καλαμπάκας, την σύνταξη μιας καλλιγραφημένης "παρρησίας". 

Η "παρρησία" αυτή που ήτανε μια προαγγελία του εράνου που ακολούθησε μετέπειτα, βγήκε σε πολλά αντίγραφα και ασφαλώς οπωσδήποτε διαβάστηκε και στους ενοριακούς ναούς των γειτονικών χωριών. 

Το κείμενο της "παρρησίας" που μας άφησε ο κ. Λιόλιος έχει ως εξής: "ΙC ΧC Εν έτει ΝΙ ΚΑ 1810 Αωί Μαίω Cυνδρομή των εν Ιερομονά χοις Χριστοφόρου Καθηγουμένου, και Ανθίμου πνευματικού της αυτής".

Η νέα κτητορική επιγραφή, που είναι ανάγλυφη με
καλλιγραφικά γράμματα αλλά ανορθόγραφα,
στο υπέρθυρο της εισόδου.πηγή

Παρρησία της Ιεράς Μονής της επ' ονόματι του Ευαγγελισμού της υπεραγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου και Αειπαρθένου Μαρία;ς της επονομαζομ΄ςνης / μπονάσιαςκειμένης πλησίον της Κώμης Δισικάτας και σμιάτζης / προθυμήθητε και συνδράμετε εν Χριστώ ημών / Αγαπητοί αδελφοί καταγράφοντες τα ονόματά /σας εν τη παρρησία, προθέσει-τε και σαραντα/λείτουργα, ίνα μνημονεύησθε διηνεκώς παρά των Ιε/ρουργούντων προς σωτηρίανψυχικήν και σωματι/κήν και μνημόσυνόον-σας αιώνιον, και επίδο/τε τελουσία χειρί ταύτη τη ιερά Θεοτόκου της / μόνης προστασίας ημών και μεσιτίας προς τον ποιη/τήν έξοιτε παρρησίν ενώπιον του φοβερού και /αδεκάστου Κριτού Χριστού του Θεού, και καταγ΄ρα/ψη εν βίβλω ζωής πάντας υμάς, και είθε όλους / τους χριστωνύμους, Καμέ τον υπέρ πάντας /Αμαρτωλόν εν ιερεύσιν Αθανάσιον. Ιεράς Μονής, παρ' ευτελούς Αθανασίου ιεροδιδασκάλου του εκ Κλεινοβού.

Από το Μάη του 1810, που συντάχθηκε η "παρρησία", χρειάστηκαν να περάσουν 6 χρόνια για να τελειώσει η ανοικοδόμηση του καθολικού, όπως μας πληροφορεί η νέα κτητορική επιγραφή, που είναι ανάγλυφη με καλλιγραφικά γράμματα μέν αλλά ανορθόγραφα, στο υπέρθυρο της εισόδου. 

Το 1816 επί ηγουμενίας Παπαχριστοφόρου επισκευάστηκε ή ανεγέρθηκε τμήμα του Νάρθηκα, όπως γράφεται στην επιγραφή εξωτερικά της νότιας εισόδου στο ναό ενώ στην εξωτερική όψη της κόχης του ιερού βήματος εικονίζεται σε ανάγλυφη μορφή το έμβλημα της Φιλικής Εταιρείας και αυτό αποδεικνύει ότι ορισμένοι καλόγεροι του μοναστηριού, όπως και ο Μητροπολίτης Σταγών Παϊσιος (1813 - 1819) «που το μοναστήρι ανήκει στη Μητρόπολη Σταγών» ήταν μυημένοι στην Φιλική Εταιρεία για την απελευθέρωση του Γένους. 

Λεπτομέρεια των λιθανάγλυφων της εισόδου
πηγή

Το μοναστήρι λειτούργησε μέχρι το 1935 περίπου ως κοινόβιο. 

Οι τελευταίοι καλόγεροι που το κατοίκησαν ήταν ο Ευγένιος, ο οποίος ήταν τυφλός και ο Μεγαλόσχημος. 

Μαζί με αυτούς έμενε στο μοναστήρι και ένας τυφλός επίσης υπάλληλος, ο Παστός. 

Ο τελευταίος καλόγερος της Μονής ήταν ο Γεωργαντάς, ο οποίος μετά την εγκατάλειψη της Μονής λειτούργησε στο χωριό Παλιουριά ως ιερέας του χωριού. 

Το μοναστήρι στην περίοδο κυρίως της Τουρκοκρατίας έχει να επιδείξει αρκετά μεγάλη αντιστασιακή δράση, ήτανε λημέρι κλεφτών και αρματωλών, καθώς και νοσοκομείο για τους λαβωμένους. 

Εδώ άλλωστε είχαν ζητήσει πολλές φορές καταφύγιο ξακουστοί Μακεδονομάχοι, όπως ο Παύλος Μελάς και ο Θεόδωρος Ζιάκας, γνωστός ήρωας στην περιοχή των Γρεβενών ενώ αξιοσημείωτο είναι και το γεγονός ότι στο μοναστήρι της Παλιουριάς την περίοδο Τουρκοκρατίας λειτούργησε και ένα πολύ σημαντικό κρυφό σχολειό. 

Λεπτομέρεια των λιθανάγλυφων της εισόδου
πηγή

Πολλά παιδιά από την ευρύτερη περιοχή και κυρίως από την Παλιουριά ερχότανε την νύχτα εδώ με μεγάλο κίνδυνο της ζωής τους για να μάθουν Ελληνικά γράμματα.

Η Ευαγγελίστρια ήτανε από τον καιρό της ανέγερσής της έως και την παρακμή της ξακουστή και για τον μεγάλο πλούτο της.

Πολύ μεγάλες εκτάσεις χωραφιών και αμπελιών ανήκαν στο μοναστήρι, ενώ οι κάτοικοι της περιοχής δεν παρέλειπαν να συνδράμουν στο ταμείο του μοναστηριού με αρνιά και κατσίκια, ή ακόμη και μμε μέρος της ετήσιας σοδειάς τους. 

Τα χωράφια του μοναστηριού βρισκότανε κυρίως στην περιοχή Καρούτι κοντά στην Παλιουριά, εκτός όμως από χωράφια, το μοναστήρι είχε και δικά του κοπάδια με πρόβατα, καθώς και δικούς του στάβλους. 

Είχε επίσης και μελίσσια, που απέδιδαν πολλά κιλά μέλι κάθε χρόνο, όπως και αγελάδες, ξακουστές για το γάλα τους από το οποίο έφτιαχναν τα πιο νόστιμο τυρί της περιοχής και μάλιστα λέγεται ότι το μοναστήρι είχε τα καλύτερα βόδια σε όλη τη γύρω περιοχή και τα οποία χρησιμοποιούσαν για το όργωμα που γινόταν τότε με ξυλάλετρο.

Άποψη τοιχογραφιών στο Καθολικό
πηγή

Ακόμη το μοναστήρι της Ευαγγελίστριας είχε στην κατοχή του και πάρα πολλά μουλάρια, μόνο θηλυκά, που χρησιμοποιούνταν εκείνη την εποχή και ως αποκλειστικό μέσο μεταφοράς. 

Όπως ήτανε φυσικό βέβαια οι σοδειές του μοναστηριού κάθε χρόνο ήτανε και πολύ μεγάλες και για αυτό ίσως το λόγο το μοναστήρι διέθετε ακόμη και δικό του αλώνι στην περιοχή Κούτρα, κοντά στην Παλιουριά ενώ ώς μύλο το μοναστήρι χρησιμοποιούσε το μύλο της Σκάλας, όπως άλλωστε και όλη η γύρω περιοχή. 

Προσωπικές μαρτυρίες που επιβεβαιώνουν τον πολύ μεγάλο μέγεθος του πλούτου του μοναστηριού αναφέρουν μεταξύ άλλων ότι από την Ιερά Μονή Ευαγγελίστριας δανείζονταν πολλές φορές χρήματα ή και άλλα υλικά, τρόφιμα κ.τ.λπ και άλλα μοναστήρια, τόσο εντός όσο όμως και εκτός του Νομού Γρεβενών. 

Όμως η σπουδαιότερη απόδειξη αυτού του μεγάλου πλούτου της Μονής είναι ότι στα τελευταία του χρόνια το μοναστήρι είχε στην κατοχή του εκτός από χωράφια και περίπου τετρακόσια με πεντακόσια αιγοπρόβατα, τα οποία βοσκούσαν όπως άλλωστε γινόταν από την πρώτη στιγμή, διάφοροι υπάλληλοι - βοσκοί που τους πλήρωνε το μοναστήρι από το δικό του ταμείο, είτε σε είδος (σιτάρι - τυρί), είτε ακόμη και με χρήματα (γρόσια).

O Παντοκράτορας στον τρούλο

Η Μονή της Ευαγγελίστριας γιόρταζε δύο φορές το χρόνο και γινόταν έτσι για πολλές μέρες το επίκεντρο της προσοχής όλων των κατοίκων της Φυλλουριάς και όχι μόνο. 

Η πρώτη γιορτή γινότανε την 25η Μαρτίου, οπότε γιόρταζε το όνομα του Μοναστηριού, και η άλλη γινότανε τον Δεκαπενταύγουστο, οπότε γιόρταζε η Παναγία, η προστάτιδα της Ιεράς Μονής. 

Κάθε φορά από αυτές που γιόρταζε το μοναστήρι, το επισκεπτόταν κόσμος από όλη την ευρύτερη περιοχή, που έφτανε ως εκεί με μουλάρια ή άλογα ακολουθώντας το μονοπάτι και όλο αυτό τον κόσμο οι καλόγεροι τον φιλοξενούσαν σε ζεστά, ευρύχωρα δωμάτια με τζάκια και τους κοίμιζαν στρωματσάδα. 

Άποψη του εσωτερικού της Μονής
πηγή

Στους φιλοξενούμενους το μοναστήρι πρόσφερε μέλι και καρύδια, δικής του παραγωγής, και δροσερό νερό από την πετρόχτιστη βρύση που υπήρχε μέσα στο χώρο του μοναστηριού.

Σε ειδική θέση, δίπλα σε αυτή τη βρύση υπήρχε ένα κύπελλο από μπακίρι με αλυσίδα, με το οποίο ξεδιψούσε κάθε κουρασμένος διαβάτης που ζητούσε φιλοξενία στη μονή για να ξαποστάσει. 

Το μοναστήρι το προστάτευε η Παναγία η οποία και το έσωσε από πολλές καταστροφές και αιματοχυσίες. 

Δείγμα αυτής της προστασίας είναι το γεγονός ότι αν και πολλά βράχια, τεράστια σε μέγεθος, κυλούσαν συχνά από την κορυφή του βουνού με φόρα, όλα σταματούσαν κατά ένα μυστηριώδη τρόπο λίγο πριν φτάσουν στο εξωτερικό τείχος της μονής. 

Η πέτρινη βρύση στο εσωτερικό της Μονής
πηγή

Αλλο ένα θαύμα, που θυμούνται καθαρά οι κάτοικοι του χωριού Παλιουριά έως και σήμερα έγινε το 1944. 

Στις 9 Φεβρουαρίου του 1944 οι Γερμανοί έκαψαν ολοσχερώς το χωριό και οι κάτοικοι για να προστατευτούν ζήτησαν προστασία στο μοναστήρι. 

Στις 10 Φεβρουαρίου, οι  κατακτητές έριξαν με όλμο τρία βλήματα προς το μοναστήρι από τη διασταύρωση Δεσκάτης, κοντά στην περιοχή Λάκκο, με σκοπό να σκοτώσουν όσους βρίσκονταν εκείνη την ώρα στο μοναστήρι. 

Πράγματι, το ένα βλήμα έπεσε μπροστά στην είσοδο του ναού, το δεύτερο τρύπησε τον τρούλο και έπεσε στο κέντρο ακριβώς του ναού και το τρίτο χτύπησε το καμπαναριό, που βρίσκεται λίγα μέτρα ψηλότερα από το χώρο του ναού. 

Χάρη στην Παναγία όμως, κανένα από τα τρία βλήματα δεν έσκασε και δεν υπήρξαν ανθρώπινα θύματα και αρκετοί κάτοικοι της περιοχής πίστευαν ότι η "προτίμηση" που έδειχνε η Θεοτόκος στο μοναστήρι οφειλόταν στην απείρου κάλλους εικόνα του Ευαγγελισμού, που αυτό είχε.

Η θαυματουργή εικόνα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου
πηγή

Η εικόνα αυτή είναι φτιαγμένη από καθαρό ασήμι και απεικόνιζε τον Αρχάγγελο την ώρα που πρόσφερε τον κρίνο στη Μαρία.

Η θαυματουργή αυτή εικόνα, το 1954 παρελήφθη από την Μητρόπολη των Γρεβενών και έκτοτε δεν γνωρίζαμε πού βρίσκεται. 

Οι παλαιότεροι δεν ήξεραν που βρίσκεται αυτό το κειμήλιο και ο καθένας είχε την άποψή του: "ένας παπάς την πήρε, την έβαλε σε ένα τορβά και την πήγε στη Μητρόπολη μαζί με άλλες εικόνες", αυτό που έλεγαν όμως όλοι τους είναι ότι η εικόνα είναι ασημένια, διαστάσεων 40 Χ 30 εκατοστών περίπου και σε κάθε δύσκολη στιγμή ζητούσαν την βοήθειά της όλα τα χωριά της Φιλουριάς. 

Τελικά η θαυματουργή αυτή εικόνα, μαζί και με άλλα κειμήλια της Μονής, φυλάσσεται σήμερα στο σκευοφυλάκιο της Μονής Ζάβορδας οι μοναχοί της οποίας, κάθε φορά όπου γιορτάζει η Ευαγγελίστρια και όχι μόνο, κάνουν λειτουργία φέρνοντας μαζί τους και την θαυματουργή εικόνα για προσκύνηση.

Ο χώρος της εστίας της Μονής
πηγή

Όλα τα κτίρια της μονής ήταν περιτριγυρισμένα από έναν ψηλό και ενιαίο τοίχο, τον οποίο διέκοπτε μόνο μία βαριά ξύλινη πόρτα, η οποία έκλεινε από μέσα με έναν βαρύ σιδερένιο σύρτη (μάνταλο), πάχους δεκαπέντε εκατοστών.  

Γύρω από το ναό και ως συνέχεια του τοίχους είχαν χτισθεί όλοι οι υπόλοιποι βοηθητικοί χώροι και στο δεύτερο πάτωμα του χτίσματος βρίσκονταν τα κελιά και οι χώροι φιλοτεχνίας, ενώ στο ισόγειο τα μαγειρεία, οι χώροι υποδοχής καθώς και οι χώροι για την αποθήκευση των τροφίμων και των ποτών. 

Στο νότιο τμήμα του τοίχου βρισκότανε χτισμένος ένας τεράστιος φούρνος που χρησίμευε στο ψήσιμο του ψωμιού και δίπλα βρισκότανε το μαγειρείο της Μονής ενώ απέναντι ακριβώς από την είσοδο του Καθολικού ήτανε χτισμένη η τραπεζαρία, όμως ο δεύτερος όροφος του κτιρίου αυτού δεν σώζεται σήμερα και που αποτελούσε κάποτε, το κρυφό σχολείο. 

Η βόρεια άποψη της Μονής σε φωτογραφία του 1930
πηγή

Η είσοδος του ναού έχει σχήμα ανθρώπινου σώματος χαμηλού ύψους προκειμένου να μην είναι δυνατό στους ληστές ή τους αλλόθρησκους να εισέρχονται στο ναό με τα άλογα και να τον βεβηλώνουν ενώ μπαίνοντας στον πρόναο υπάρχει ένας χοντρός κορμός δένδρου σταθερά σφηνωμένος στο έδαφος από τον οποίο ξεκινούσε μία χοντρή, βαριά αλυσίδα που κατέληγε σε ένα είδος μεγάλης χειροπέδας.

Εδώ έδεναν το βράδυ όμως μόνο, οι καλόγεροι τους τρελούς (που τους έφερναν για θεραπεία) από το λαιμό για λόγους ασφαλείας βέβαια προκειμένου να μην κάνουν κακό στον εαυτό τους ενώ έχουν αναφερθεί και καταγραφεί πάρα πολλά περιστατικά που κάποιοι άνθρωποι με διανοητικές διαταραχές θεραπεύτηκαν τελείως κατά την παραμονή τους στο μοναστήρι και γύρισαν υγιείς στα χωριά τους. 

Το υπέροχο τέμπλο που κλάπηκε το 2005
(Η φωτογράφιση έγινε το έτος 2002).
πηγή φωτογραφία Στέργιος Παλπάνης

Στο μοναστήρι έστελναν επίσης τους φυματικούς για θεραπεία αφού το άριστο, πλούσιο οξυγόνο της περιοχής καθώς όμως και η πίστη τους στο Θεό, θεράπευαν τους ασθενείς. 

Το τέμπλο, το οποίο στολίζει το κύριο μέρος του ναού είναι ένα από τα πιο όμορφα της Ορθοδοξίας και μοναδικό στο είδος του. 

Μια επιγραφή σκαλισμένη στο τέμπλο, επάνω από την ωραία πύλη του καθολικού, αναφέρεται στον ηγούμενο Χριστόφορο, που συνέβαλε στη δημιουργία του τέμπλου το 1817. 

Μία άλλη μας δίνει την αρχαιότερη γραπτή μαρτυρία για οικοδομικές εργασίες και μάστορες της Δεσκάτης, ο Ρίστας, ο Γιάννης και ο Κώστας, που εργάστηκαν το 1763 στη Μονή ενώ η παράδοση αναφέρει, καθώς επίσης όμως και οι ντόπιοι κάτοικοι υποστηρίζουν, ότι για την κατασκευή του τέμπλου της Μονής, ο τεχνίτης εργάστηκε ασταμάτητα για δεκατέσσερα ολόκληρα χρόνια.  

Λεπτομέρειες του παλαιού τέμπλου που έχει κλαπεί
πηγή

Λεπτομέρεια του τέμπλου που κλάπηκε

Την παραμονή των Βαΐων του 2005 άγνωστοι το έκλεψαν σχεδόν ολόκληρο και έμειναν μόνο οι εικόνες, και ελάχιστα μέρη του. 

Δεν πρόλαβαν να τα πάρουν κι αυτά, διότι κάποιος χριστιανός ανέβηκε, άγιες μέρες, να ανάψει τα καντήλια και αντίκρισε το θέαμα και ειδοποίησε τις Αρχές, ήταν όμως πολύ αργά.

Το τέμπλο είχε φυτικό διάκοσμο με κυρίαρχο την άμπελο, διάσπαρτα πουλιά και θέματα από την Παλιά και Καινή διαθήκη ενώ διαιρούνταν σε πέντε μέρη με κιονίσκους και Θεοδοσιανά κιονόκρανα που Πάνω από αυτά υπήρχαν ολόσωμοι άγγελοι που κρατούσαν λειτουργικά σκεύη και τα βημόθυρα ήταν διακοσμημένα με δράκοντες, πουλιά και τσαμπιά σταφυλιών. 

 Λεπτομέρειες του παλαιού τέμπλου που έχει κλαπεί

πηγή

Άποψη του εσωτερικού του Καθολικού
πηγή

Υπήρχε παράσταση του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου,  καθώς και των αγίων Δημητρίου και Γεωργίου έφιππων και των προφητών Δαβίδ και Σολομώντα.

Στο πάνω μέρος ήταν ο Χριστός σε στάση ικεσίας με κορώνα και πάνω από την ωραία πύλη «δέσποζε»  η Παναγία ένθρονη και βρεφοκρατούσα και στέφονταν από δύο αγγέλους και εκατέρωθεν  τους αγίους Γεώργιο και Δημήτριο. 

Από την Παλιά διαθήκη είχε την ανυπακοή του Αδάμ και της Εύας, την έξοδο από τον παράδεισο, τη φιλοξενία του Αβραάμ, καθώς και τη γέννηση, τη Σταύρωση αλλά και την Ανάσταση του Χριστού. 

Η ασφαλτόστρωση του δρόμου μέχρι την Μονή

Σήμερα τοποθετήθηκε ένα προσωρινό τέμπλο διότι με την εικόνα που έβλεπες ένιωθες ένα σφίξιμο στο στομάχι και ένα κόμπο στο λαιμό.

Πολλοί πιστοί, από τις γύρω περιοχές, ανεβαίνουν συχνά στο μοναστήρι για να προσκυνήσουν, αλλά και για να μαζέψουν τσάι, ήμερο, άγριο αλλά και φλαμούρι ενώ η βλάστηση σε όλη την περιοχή γύρω από τη μονή είναι καταπράσινη και ο χώρος σου δίνει μία αίσθηση γαλήνης και σιγουριάς. 

Tα τελευταία χρόνια έγινε προσπάθεια αναστήλωσης των κτισμάτων γύρω από το ναό ενώ πρόσφατα τον Φεβρουάριο του 2015 εγκρίθηκε η ηλεκτροδότηση της Μονής, στοιχείο απαραίτητο στην μελλοντική επάνδρωση της Μονής αλλά και την φύλαξή της όπως επίσης το 2015 εγκρίθηκε και πραγματοποιηθήκε, το έργο Βελτίωση - Ασφαλτόστρωση της οδού προς το Μοναστήρι.

Τηλέφωνο: (+30) 24610 25903, 17η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κοζάνης (Σέρβια).