Ναός Αγίας Τριάδας "Πικροδάφνης", Κρανίδι Αργολίδας

πηγή

Βρίσκεται, χτισμένος από το 1245, μεταξύ Ερμιόνης και Κρανιδίου στη θέση “Πικροδάφνη” πάνω σε λόφο, δυόμιση χιλιόμετρα από το «Ποδάρι», στον εσωτερικό δρόμο που οδηγεί στο Κρανίδι και είναι ο παλαιότερος γνωστός χρονολογημένος σταυρεπίστεγος ναός στον Ελλαδικό χώρο.

Άποψη του Ναού
πηγή

Ο Ναός ονομάζεται Αγία Τριάδα της Πικροδάφνης γιατί στην ευρύτερη περιοχή ευδοκιμεί η πικροδάφνη ή ροδοδάφνη. Είναι ένα πολύ ανθεκτικό φυτό με τα όμορφα έντονα ροζ ή και κατάλευκα άνθη αλλά και τα λογχοειδή φύλλα.

Το αξιόλογο αυτό Βυζαντινό μνημείο, το μελέτησε πρώτος στα 1926 ο καθηγητής της Θεολογίας Γεώργιος Σωτηρίου, από τις Σπέτσες. 

Μάλιστα δημοσίευσε και μία σχετική μελέτη με τίτλο “Άγια Τριάς Κρανιδίου” στην επετηρίδα Βυζαντινών Σπουδών 1926 τ. Γ’ σελίδες 193 - 205 ενώ στο νότιο εσωτερικό τοίχο της εκκλησίας διασώθηκε και μία επιγραφή σχετική με την ίδρυση του Ναού και την τοιχογράφησή του μνημείου που αναφέρει:

Η κτητορική επιγραφή του μνημείου
πηγή

«Ανεκτίσ(θη) εκ βάθρων και ανεζωγραφίσ(θη) (δια ε)ξόδ(ου) και μισθωαποδοσίας Κυρού Κ(υρ) Μαν(ουήλ) Μούρμουρα και Θεοδώρ(ας) της αυτού γαμε(της) και τέκν(ω)ν αυτών εις λύτρον και άφες(ι)ν των αμαρτιών αυτών. Δια χειρός δε καμού Ιω(άννου) του και αναστηλώσαντος τας σεπτάς εικόνας ταύτ(ας εκ) μεγαλοπόλε(ως) Αθην(ών) Ο(κ)τωβ(ρ)ή(ω)ι έ(τους) ω, ψνγ. (6753-5508) = 1.245 μ.Χ.» 

"Κατά την έπιγραφήν ταύτην, γράφει ο Γεώργιος Σωτηρίου, το ναΰδριον τούτο ιδρύθη δαπάναις άρχοντος πιθανώτατα της περιοχής εκείνης καλουμένου Μανουήλ Μουρμουρά, μη μαρτυρουμένου αλλοθεν, καθ’ όσον τουλάχιστον γνωρίζω, και έκοσμήθη δια τοιχογραφιών, υπό του Αθηναίου ζωγράφου Ιωάννη το 1245”. 

Άποψη των τοιχογραφιών
πηγή

Άποψη των τοιχογραφιών
πηγή

Άποψη του εσωτερικού του ναού
πηγή

Και συνεχίζει: “Ό άρχων Μουρμουράς είναι πιθανώτατα εις των Ελλήνων αρχόντων οίτινες αύτοβούλως προσεφέρθησαν να παραδώσωσι τα φρούρια Κορίνθου, Ναυπλίου, Μονεμβασίας, Αργους, λαβόντες την ύπόσχεσιν του σεβασμού υπό των Φράγκων, της θρησκείας και των ηθών των κατακτηθέντων. 

Είναι γνωστόν ότι υπό τους Φράγκους ή χώρα ήκμαζε, της παρακμής αρχομένης από του θανάτου του Γουλιέλμου Βιλλεαρδουίνου (1278)”.

Η Αγία Τριάδα είναι ο παλαιότερος γνωστός χρονολογημένος, σταυρεπίστεγος ναός στην Ελλάδα και κατά τον Γεώργιο Σωτηρίου, μεγάλη σημασία για τη Βυζαντινή τέχνη και από άποψης ζωγραφικής διασώζει πολύτιμα λείψανα της Βυζαντινής ζωγραφικής των μέσων του 13ου αιώνα, προγενέστερα και των τοιχογραφιών της Αιγίνης και του Μυστρά.

Άποψη των τοιχογραφιών
πηγή

Άποψη των τοιχογραφιών
πηγή

Άποψη των τοιχογραφιών
πηγή

Ο Ναός της Αγίας Τριάδας Κρανιδίου
σε φωτογραφία του 1926

πηγή

Αρχιτεκτονικά είναι το αρχαιότερο από τα Βυζαντινά μνημεία κτισμένο κατά στον τύπο Σταυρεπίστεγης Βασιλικής κατά τον οποίο μία εγκάρσια καμάρα διακόπτει την κατά μήκος καμάρα του ναού, ο τύπος της Σταυρεπιστέγου Βασιλικής ήτανε πολύ “διαδεδομένος εις μικρούς ναούς των Ελληνικών χωρών από τον 13ον αιώνα”.

Οι τοιχογραφίες της εκκλησίας ίσως από το χρόνο, ίσως βέβαια και από άλλες αιτίες, έχουν υποστεί αρκετά μεγάλη φθορά και καμία δεν σώζεται σήμερα ακέραια.

Από τις τοιχογραφίες του Ναού ιδιαίτερα σημαντικές είναι η Ανάληψη, η Γέννηση του Χριστού, διάφορα τμήματα της Κοίμησης της Θεοτόκου αλλά και της Πεντηκοστής με την επιγραφή «Μήτηρ Θεού η τεκούσα τον Ένα της Τριάδος».

Ο Ναός έχει κηρυχθεί ένα προέχον βυζαντινό μνημείο και διατηρητέος αρχαιολογικός και ιστορικός χώρος με την απόφαση ΠΔ11-6-1925- ΦΕΚ 152/Α/16-6-1925  ενώ σήμερα ανήκει στο κοντινό μοναστήρι των Αγίων Αναργύρων Ερμιόνης.

Εορτάζει την Δευτέρα, μετά την Κυριακή της Πεντηκοστής, της Γονατιστής, όπως ο λαός μας την ξέρει και την ημέρα της Αγίας Τριάδας συνηθίζουν από παλιά πολλές οικογένειες της Ερμιόνης, που έχουν παιδιά στα σχολεία ή στα πανεπιστήμια, «να κάνουν άρτο για καλή φώτιση».

Ιερός Ναός Αγίου Ζαχαρία, Ελευσίνα Αττικής

πηγή

Λίγο πριν το τέλος της Ιεράς Οδού, στην κεντρική πλατεία Ηρώων της Ελευσίνας, στέκει ιερός ναός αφιερωμένος στον Προφήτη Ζαχαρία και σύμφωνα με την μαρτυρία του περιηγητή Blouet, μετά την επανάσταση, στα 1829 είναι το μόνο κτίσμα της πόλης που έμεινε άθικτο. 

Άποψη της εισόδου του Ναού 

πηγή

Πρόκειται για μία παλαιοχριστιανική εκκλησία χτισμένη στο ρυθμό της βασιλικής και χρονικά τοποθετείται κατά τον 5ο αιώνα μ.Χ. 

Το σχήμα του Ναού είναι όμοιο με κάποια άλλα ανάλογα μικρασιατικά κτίσματα, κάτι που επιβεβαιώνει σαφώς και την επικοινωνία της Ελευσίνας με άλλα χριστιανικά κέντρα όπως η Σμύρνη, η Πέργαμος, η Μίλητος κ.α. 

Αυτό που βλέπουμε σήμερα είναι μέρος του μεσαίου κλίτους που μετατράπηκε σε ένα αυτόνομο ναό, αφού στεγάστηκε με κυλινδρική οροφή ενώ μερικά λείψανα της παλιάς τρίκλιτης βασιλικής σώζονται ακόμη και μπορούμε να τα αντικρύσουμε στην αυλή της εκκλησίας. 

Άποψη του Ναού 

Άποψη του Ναού 

πηγή

Άποψη του Ναού 

πηγή

Άποψη της εισόδου του Ναού

Όπως φαίνεται από τα σωζόμενα λείψανα είχαν χρησιμοποιηθεί οικοδομικά υλικά από τον παρακείμενο αρχαιολογικό χώρο.

Περίφραξη οριοθετεί τον προαύλιο χώρο του ναού, η είσοδος στον οποίο απαιτεί από τον επισκέπτη να κατέβει από το επίπεδο της πλατείας πατώντας σε μαρμάρινα πολυπατημένα σκαλοπάτια.

Ο χώρος του προαυλίου γεμάτος με δέντρα και απομεινάρια από τη παλαιοχριστιανική βασιλική, επάνω στην οποία κτίστηκε ο μεταγενέστερος ναός.

Στο χώρο αυτό λειτούργησε περίπου από τα μέσα έως τα τέλη του 19ου αιώνα το Α΄ Δημοτικό Σχολείο Αρρένων, ένα κτίριο με δύο δωμάτια που ήταν από τα πρώτα κτίρια που κτίστηκαν στην Ελευσίνα μετά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους και το οποίο δε σώζεται σήμερα.

Άποψη του εσωτερικού του Ναού 

πηγή

Η μαθητική παρουσία, ωστόσο στάθηκε σύμφωνα με την παράδοση η αφορμή για να λειτουργηθεί και πάλι, μετά από αιώνες, ο ναός. 

Οι μαθητές του σχολείου χρησιμοποιούσαν το εγκαταλελειμμένο κτίριο ως σημείο συνάθροισης. 

Περνώντας τα χρόνια, τρία αγόρια 13 – 14 ετών, ο Χρήστος Μαρούγκας, ο Ιωάννης Δήμας ή Παρασκευάς και ο Γεώργιος Παππάς υποστήριξαν ότι είδαν και οι τρεις τους επί τρία συνεχόμενα βράδια το ίδιο όνειρο: «Είδαν στην αυλή του σχολείου έναν ιερέα που κρατούσε στα χέρια του το Ευαγγέλιο. Τους είπε πως είναι ο Άγιος Ζαχαρίας και πως ήτανε το σπίτι του». Τα παιδιά ενημέρωσαν τους γονείς τους και άρχισαν άμεσα οι ενέργειες για τον καθαρισμό της εκκλησίας. Ο ναός αποκαταστάθηκε και άρχισε να λειτουργείται αφιερωμένος στον Προφήτη Ζαχαρία.

Μεγάλο ανάγλυφο από την Ελευσίνα: Δήμητρα, Περσεφόνη 

και μικρό αγόρι, 440-430 π.Χ. Αθήνα, 

Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

πηγή

Στη συνείδηση των κατοίκων τα τρία αγόρια θεωρήθηκαν οι κτήτορες (ιδρυτές) του ναού και οι απόγονοί τους ακόμα θυμούνται το γεγονός. Έκτοτε, ο ναός επηρεάστηκε από τις ανασκαφές που έγιναν στην Ελευσίνα.

Οι ανασκαφείς χρησιμοποίησαν το χώρο του ναού για να συγκεντρώνουν αρχαιολογικά ευρήματα, ενώ, όταν στα 1882 ανέλαβε η αρχαιολογική Εταιρεία των Αθηνών να εκτελέσει επιστημονικές ανασκαφές, ο πρώτος επιστήμονας ανασκαφέας, ο Δημήτριος Φίλιος, ανέσκαψε στο δάπεδο της εκκλησίας «το μεγάλο ελευσινιακό ανάγλυφο», ένα αναθηματικό αφιέρωμα των μέσων του 5ου αιώνα π.Χ. που παριστάνει την αποστολή του Τριπτόλεμου. Η θεά Δήμητρα παραδίδει στον έφηβο Τριπτόλεμο τα πρώτα στάχυα σιταριού, ενώ η Περσεφόνη τοποθετεί στεφάνι στο κεφάλι του.

Σήμερα το ανάγλυφο αυτό βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας (αντίγραφό του διατηρείται και στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ελευσίνας) και αποτελεί σήμα κατατεθέν για την πόλη. Χρησιμοποιήθηκε ως πάτωμα για τον ιερό ναό, όμως η ανάγλυφη παράσταση ήταν προς τα κάτω, γεγονός που διέσωσε την απεικόνιση και ουσιαστικά αποδεικνύει το σεβασμό των ντόπιων χριστιανών προς το ανάγλυφο της μυστηριακής Ελευσίνας.

Άποψη της εξωτερικής τοιχοποιίας του Ναού 

Σημαντικότερη και πιο καθοριστική για την ιστορία του μνημείου υπήρξε η ανασκαφή του Κωνσταντίνου Κουρουνιώτη το 1928.

Ο Κουρουνιώτης αντιλήφθηκε ότι κάτω από τον Άγιο Ζαχαρία υπήρχε παλαιότερο οικοδομικό συγκρότημα. Επρόκειτο για ένα γεγονός μεγάλης αρχαιολογικής σημασίας, του οποίου έπρεπε η τότε Κοινότητα Ελευσίνας να παραχωρήσει το οικόπεδο που ήταν ιδιοκτησία της στην Αρχαιολογική Υπηρεσία.

Πραγματικά το οικόπεδο αυτό ανταλλάχτηκε με το οικόπεδο που είναι κτισμένο το παλαιό Δημαρχείο της πόλης, στην οδό Νικολαΐδου. Οι ανασκαφές αποκάλυψαν μία εντυπωσιακή παλαιοχριστιανική βασιλική του 5ου αιώνα.

Την αποτελούσαν η κυρίως βασιλική, τρίκλιτη με ημικυκλική αψίδα και δύο διαδοχικούς νάρθηκες, το βαπτιστήριο, ένα πρόσκτιστο στη βορειοδυτική γωνία, και δύο άλλοι συνεχόμενοι ορθογώνιοι χώροι, αποδυτήριο και ένα φωτιστήριο, πρόσκτιστοι στην ανατολική πλευρά του βαπτιστηρίου αλλά και στη βόρεια πλευρά της βασιλικής.

Ο κυρίως ναός, σχεδόν τετράγωνος στην κάτοψη (15.70 μέτρα μήκος και 15.40 μέτρα πλάτος), έφερε δύο σειρές κιονοστοιχίες, με πέντε κίονες η καθεμία χτισμένους σε χτιστό στυλοβάτη, που χώριζαν το ναό σε τρία κλίτη.

Άποψη της εξωτερικής τοιχοποιίας του Ναού 

πηγή

Η πυκνή τοποθέτηση των κιόνων, οι διαστάσεις των παραστάδων και οι μεγάλες μαρμάρινες δοκοί που ήρθαν στο φως με την ανασκαφή, πιστοποιούν ότι οι κίονες κατέληγαν σε ίσια και όχι τοξωτά μαρμάρινα επιστύλια. 

Ο διπλός νάρθηκας, γνώρισμα των ελλαδικών βασιλικών, ήταν προσιτός από το νότο και αποτελούσε χώρο παραμονής των κατηχούμενων, ενώ ο εξωνάρθηκας χωρίζεται με πιθανόν μεταγενέστερους τοίχους σε τρία διαμερίσματα, από τα οποία αυτό που βρίσκεται στα βόρεια είχε δύο πλινθόκτιστους τάφους. Αντίθετα, το βαπτιστήριο λόγω του σχήματός του, τετράγωνο που περιβάλλεται από διαδρόμους, φανερώνει αναλογίες με μικρασιατικά κτίσματα και αποκαλύπτει την επικοινωνία της Ελευσίνας με άλλα χριστιανικά κέντρα. 

Μαρμάρινες πλάκες στον περίβολο του Ναού 

πηγή

Στο κέντρο του βαπτιστηρίου βρέθηκε σταυροειδής κολυμβήθρα (διαμέτρου 1 μέτρου και βάθους 0.33 εκατοστά) από πλίνθους και επένδυση μαρμάρινων πλακών, ενώ η επιγραφή με χαραγμένους παλιούς χριστιανικούς χαρακτήρες που ανακαλύφθηκε πάνω σε μαρμάρινο υπέρυθρο: «Υπέρ ευχής Αρτεμισίου και παντός του οίκου αυτού», πιθανόν αποκαλύπτει τον κτήτορα του βαπτιστηρίου. 

Τέλος, στον ανατολικότερο από τους δύο συνεχόμενους ορθογώνιους χώρους που είναι πρόσκτιστοι στην ανατολική πλευρά του βαπτιστηρίου, βρέθηκε in situ μαρμάρινη καθέδρα αρχαίας μορφής που στηρίζεται σε Λεοντόποδες, προφανώς σύλημα από το αρχαίο ιερό. 

Αρχαίες κολώνες εξωτερικά του Ναού 

πηγή

Οι μαρμάρινες γλυπτές πλάκες της παλαιοχριστιανικής βασιλικής, που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, βρίσκονται στο Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας. 

Η διάταξη του Ιερού Βήματος δεν είναι ακόμη σήμερα σαφής, καθώς πιθανά ευρήματα καλύπτονται από το κτισμένο πάνω σε αυτόν τον μεταβυζαντινό ναό του Αγίου Ζαχαρία. 

Δεν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι το Ιερό Βήμα του σημερινού ναού βρίσκεται στην ίδια θέση μ’ αυτό της παλαιοχριστιανικής βασιλικής. 

Ωστόσο, οι επιστήμονες καταλήγουν ότι η βασιλική της Ελευσίνας, εκτός από την αγία τράπεζα, το βωμό δηλαδή της θείας ευχαριστίας, ήταν εφοδιασμένη και με άλλες βοηθητικές τράπεζες (τράπεζα προθέσεως, παρατραπέζια και άλλες), για τις οποίες δεν έχουμε εξακριβωμένη θέση.  

Ο σωζόμενος μεταβυζαντινός ναός του Αγίου Ζαχαρία, αποτελεί μία μικρού μεγέθους μονόχωρη καμαροσκέπαστη βασιλική, με είσοδο από δυτικά. Πάνω από την είσοδο υπάρχει ψηφιδωτό του Αγίου Ζαχαρία, ενώ ψηλότερα υψώνεται μεταγενέστερο μικρό κωδωνοστάσιο, που απολήγει σε σταυρό. 

Μαρμάρινες πλάκες στον περίβολο του Ναού 

πηγή

Στο βόρειο τοίχο διακρίνεται μια τετοιχισμένη τοξωτή θύρα, όπως και στο νότιο, στον οποίο, όμως, έχει τοποθετηθεί ψηφιδωτή εικόνα της Παναγίας με ένα μόνιμα αναμμένο καντηλάκι. 

Η τοιχοδομία αποτελείται από σπαράγματα αρχαίων μαρμάρων, από 6 αργούς λίθους και από πλίνθους, και ανάμεσά τους ξεχωρίζει αρχαία μαρμάρινη επιγραφή που έχει εντοιχιστεί δεξιά της κεντρικής εισόδου, γνωστή ως επιγραφή της Νικοστράτης, μυημένης στη λατρεία Δήμητρας και Κόρης. 

Το εσωτερικού του ναού φέρει νεότερες τοιχογραφίες και τη φορητή εικόνα του Αγίου Ζαχαρία που χρονολογείται στα 1912. 

Η οροφή είναι διακοσμημένη κατά κύριο λόγο με αστέρια και το τέμπλο που χωρίζει το ναό από το Ιερό Βήμα είναι ξυλόγλυπτο. 

Η προσπάθεια συντήρησης και ανάδειξης του ναού, με ενέργειες όπως η τοποθέτηση ενός χαμηλού κιγκλιδώματος, η αντικατάσταση των παλαιών κεραμιδιών της στέγης, η ανακατασκευή του ετοιμόρροπου μονόλοβου κωδωνοστασίου, η ενίσχυση της υποθεμελίωσης των τοίχων, καθώς και η αφαίρεση των σαθρών επιχρισμάτων και η αρμολόγηση των εξωτερικών επιφανειών, πιστοποιούν το ενδιαφέρον της τοπικής και όχι μόνο κοινωνίας για το μικρό εκκλησάκι που έχει διαχρονικά συνδεθεί με τη ζωή των κατοίκων.

Το μικρό και λιτό εκκλησάκι που βρίσκεται τόσο κοντά στα ερείπια του μεγαλόπρεπου αρχαιοελληνικού ναού της Δήμητρας αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της μετάβασης από την αρχαιοελληνική παράδοση στην χριστιανική εποχή και εκφράζει τις αλλαγές που συντελέστηκαν στον τρόπο ζωής στην θρησκευτικότητα και στην αισθητική.

Ο Ναός, γιορτάζει στην μνήμη του Αγίου Ζαχαρία, στις 5 Σεπτεμβρίου.

Μονή Αγίου Γεωργίου Μυροφύλλου, Τρίκαλα

πηγή

Βρίσκεται στα νοτιοδυτικά της κοινότητας Μυροφύλλου και στα όρια των νομών Τρικάλων και Άρτας πάνω από την αριστερή όχθη του Αχελώου.

Άποψη της Μονής

Η χρονολογία ίδρυσης της μονής είναι άγνωστη και κατά μια άποψη πρόκειται για τη μονή της Υπεραγίας Θεοτόκου εις Ασπροπόταμον, που αναφέρεται σε ένα χρυσόβουλο του 1336, όπου και η αναφορά του Μυροφύλλου ως Μυρόκοβο.

Η ιστορία της μονής αρχίζει επίσημα το 1618, χρονιά που κτίστηκε ο ναός της Θεοτόκου στη θέση παλιότερου ναού που κάηκε και η ύπαρξη του οποίου τεκμηριώνεται από σωζόμενα λειτουργικά βιβλία που τυπώθηκαν σε ενετικά τυπογραφεία τον 16ο αιώνα. 

Ο ναός της Θεοτόκου με το παρεκκλήσιο των Ταξιαρχών, που προστέθηκε σε αυτόν σε μεταγενέστερη οικοδομική φάση, αποτελούσε το καθολικό της μονής ως το 1815, οπότε και χτίστηκε το νέο καθολικό. Ξαφνιάζει ο τρούλος του Καθολικού, που ενώ εσωτερικά διαμορφώνεται ως θόλος με την απεικόνιση του Παντοκράτορα, εξωτερικά αποτελεί μια τετράγωνη κατασκευή που ελαφρύνεται με τη χρήση πλίνθων.

Άποψη της Μονής
πηγή

Τοξοστοιχία παλαιάς (νότιας) πτέρυγας κελιών
πηγή

Ναός Αγίου Γεωργίου, το νεότερο καθολικό.

πηγή

Η ανέγερση του νέου καθολικού, αφιερωμένο στον Άγιο Γεώργιο, σηματοδοτεί μια περίοδο για τη μονή στην οποία επεκτείνεται. 

Κτήτορας της νέας μονής, της οποίας η οικοδομική της ανάπτυξη ολοκληρώθηκε το 1836, φέρεται ο παπα - Κοσμάς από το Καρπενήσι που όπως φαίνεται από επιγραφές ήταν μέλος της ήδη υπάρχουσας μοναστικής κοινότητας, αν και άλλες πηγές τον αναφέρουν και ως αρχηγό ομάδας κλεφτών της περιοχής. 

Στην προσωπικότητα και την επαναστατική δράση του παπα - Κοσμά, στην ανεπιβεβαίωτη πληροφορία ότι η μονή κατά τη δεύτερή της φάση τουλάχιστον χτίστηκε με χρήματα της Φιλικής Εταιρείας και κυρίως στη γεωγραφική της θέση οφείλεται η εκτίμηση ότι το μοναστήρι αποτελούσε πολεμικό καταφύγιο των κλεφτών κατά του Αλή Πασά των Ιωαννίνων. 

Είσοδος στον περίβολο της μονής
πηγή

Ναός της Παναγίας (παλαιό καθολικό)
πηγή

Άποψη της Μονής

Στην απογραφή του 1881 είχε οκτώ μοναχούς όμως διαλύθηκε την δεκαετία του 1930, τα κτήματά της πουλήθηκαν και υπήχθη στη μονή Γκούρας ενώ η κατολίσθηση του 1963 αλλά και ο σεισμός του 1967 έφεραν καταστροφές όπως και στον οικισμό του Μυροφύλλου. 

Η μονή διαθέτει τετράπλευρο οχυρωματικό περίβολο, στον οποίο μπαίνει κανείς μέσω ενός πυλώνα και εσωτερικά βρίσκονται, διαδοχικά, τα κτίσματα του ναού του Αγίου Γεωργίου και του ναού της Θεοτόκου με το παρεκκλήσιο των Ταξιαρχών. 

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου είναι ένα μονόχωρο καμαροσκέπαστο κτίσμα, κατάγραφο με τοιχογραφίες, οι οποίες φιλοτεχνήθηκαν το 1869/70 από τους Σαμαριναίους ζωγράφους Αθανάσιο και Γεώργιο ενώ ο ναός του Γενεσίου της Θεοτόκου με το παρεκκλήσιο των Ταξιαρχών βρίσκεται προσκολλημένος στη δυτική πτέρυγα της μονής. 

Προστώο του ναού του Αγίου Γεωργίου (νεότερο καθολικό)
πηγή

Παρεκκλήσιο Παμμεγίστων Ταξιαρχών: τοιχογραφίες
πηγή

Ναός της Παναγίας (παλαιό καθολικό)
πηγή

Η είσοδος στο Καθολικό
πηγή

Είναι μονόχωρος, καλύπτεται με ημικυκλική καμάρα και καταλαμβάνει το ισόγειο ενώ πάνω από αυτόν διαμορφώνεται το μικρό παρεκκλήσιο των Ταξιαρχών. 

Και οι δύο χώροι διαθέτουν τοιχογραφίες του 1614/1622 και 1738 αντίστοιχα ενώ στη δυτική πτέρυγα της μονής υπάρχει η τραπεζαρία, το αρχονταρίκι και άλλοι χώροι ενώ τελευταίες ανασκαφές κοντά στη μονή έφεραν στο φως θεμέλια ναού αλλά και ένα νεκροταφείο της υστεροβυζαντινής περιόδου. 

Η πνευματική δράση της Μονής, στην πρώτη φάση της ιστορικής πορείας της, όπως αυτή καταγράφεται μέσα από τη σωζόμενη αλληλογραφία του κώδικα των Βρυξελλών ΙΙ 2406 του παπά - Νικόλα Μυροκοβίτου, υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική. Διαφαίνεται πως με κέντρο τη Μονή Μυροκόβου, από όπου έπαιρναν τα πρώτα γράμματα, εξακτινώνονται έπειτα οι λόγιοι στα κέντρα του ελληνισμού. 

Άποψη του τέμπλου 
πηγή

Άποψη των εξωτερικών τοιχογραφιών του Καθολικού
πηγή

Τοιχογραφία του Αγίου Γεωργίου που σκοτώνει τον δράκο στην 

είσοδο του καθολικού του μοναστηριού, με σκηνές από τον βίο του.

πηγή

Η παράδοση υποστηρίζει ότι το μοναστήρι αυτό είναι κτίσμα της Φιλικής Εταιρείας με σκοπό, φυσικά, να χρησιμοποιηθεί ως καταφύγιο των αγωνιστών στον ένοπλο απελευθερωτικό αγώνα του 1821. 

Είναι βέβαιο ότι τότε βρέθηκε στο επίκεντρο των γεγονότων της περιοχής, χρησιμοποιήθηκε ως κατοικία της αρματολικής  οικογένειας του Στορνάρη, αλλά και πολύ αργότερα το 1854 στην περίοδο της Ηπειροθεσσαλικής Επανάστασης όπως και το 1912 - 1913 συμμετείχε ενεργά στην απελευθέρωση.

Κάθε χρόνο, στις 23 Απριλίου ή τη δεύτερη μέρα του Πάσχα, πανηγυρίζει το μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου και γίνεται παραδοσιακό ημερήσιο πανηγύρι που κρατάει ως αργά το απόγευμα. 

Ο Σύλλογος Μυροφύλλου Τρικάλων ανήμερα της γιορτής του Αγίου Γεωργίου διοργανώνει το «Τραπέζι του Αη Γιώργη» όπου μετά τη Θεία Λειτουργία και τον πατροπαράδοτο «χορό των γερόντων», μοιράζεται σε όλους τους παρευρισκόμενους παραδοσιακό «καζάνι» με πρόβιο και μανέστρα, που θα ετοιμάσουν τα μέλη του συλλόγου, ύστερα από προσφορές και δωρεές Μυροφυλλιτών μελών και φίλων του συλλόγου. 

Τηλέφωνα: (+30) 24340 31774 Κοινότητα Μυροφύλλου, (+30) 24310 76647 19η Βυζαντινή Εφορεία αρχαιοτήτων Τρίκαλα.

Ναός Αγίας Σοφίας, Μυστράς Πελοπόννησος

πηγή

Ο ναός βρίσκεται στη συνοικία των παλατιών των Δεσποτών του Μυστρά, δηλαδή των Καντακουζηνών και των Παλαιολόγων , στα νοτιοδυτικά και ψηλότερα από την πλατεία.

Το μονόγραμμα του Μανουήλ Καντακουζηνού σε
γλυπτό του ναού της Αγίας Σοφίας

Κτήτορας ήτανε ο Μανουήλ Καντακουζηνός, πρώτος δεσπότης του Μοριά (1348 - 1380). 

Στα επίκρανα ψευδοπαραστάδων και στα επιθήματα των κιόνων του ναού υπάρχουν μονογράμματα του, που διαβάζονται "Μανουήλ Καντακουζηνός Παλαιολόγος Δεσπότης Κτήτωρ". 

Την ίδια πληροφορία παρείχε και μια επιγραφή στη στοά της εκκλησίας, που δεν υπάρχει σήμερα, σώζεται όμως στις σημειώσεις ενός Γάλλου περιηγητή του 18ου αιώνα, του Michel Fourmont. Η επιγραφή αυτή ανέφερε ακόμα ότι ο ναός ήταν αφιερωμένος στο Λόγο του Πατρός κι ότι μπροστά στις πύλες του υπήρχε παράσταση των γονέων του Μανουήλ.

Γενική άποψη του καθολικού - Αρχείο ΙΑΑ
© Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών
πηγή

Ο Μ. Χατζηδάκης ταυτίζει την εκκλησία αυτή, την αφιερωμένη στο Λόγο του Πατρός, με το ναό του Χριστού Ζωοδότου, που ίδρυσε ο Μανουήλ και που ένα πατριαρχικό έγγραφο του 1365 επέτρεψε να μεταβληθεί σε καθολικό ανδρικής μονής. 

Αν η παραπάνω ταύτιση είναι σωστή, τότε το μνημείο μπορεί να χρονολογηθεί κατά τα χρόνια 1350 - 1365.

H Αγία Σοφία ήταν σε κακή κατάσταση ως το 1938, όταν ο Αναστάσιος Ορλάνδος την αναστήλωσε και κατά την αναστήλωση, προστέθηκε ο τρούλος και η βορινή στοά, άνοιξαν τα παράθυρα των αψίδων και στο εσωτερικό αντικαταστάθηκε ένας από τους πεσσούς.

Η ανατολική όψη του ναού
Αρχείο ΙΑΑ © Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών
πηγή

Ο ναός ανήκει στον τύπο του απλού δίστυλου, σταυροειδούς εγγεγραμμένου με τρούλο, με τρεις τρίπλευρες εξωτερικά αψίδες ανατολικά, νάρθηκα δυτικά και δύο στοές βόρεια και δυτικά, από τις οποίες διατηρείται η πρώτη και το βόρειο τμήμα της δεύτερης. 

Σύγχρονά του είναι το ταφικό παρεκκλήσι με την υπόγεια κρύπτη ανατολικά της βόρειας στοάς, το τριώροφο καμπαναριό δυτικά και η άλλοτε διώροφη Τράπεζα βορειοδυτικά της εκκλησίας, ενώ μεταγενέστερες προσθήκες αποτελούν τα τρία παρεκκλήσια στη νότια πλευρά του. Ο ναός στο μεγαλύτερο μέρος έχει κτιστεί κατά το πλινθοπερίκλειστο σύστημα και φέρει πλούσιο κεραμοπλαστικό διάκοσμο στα τύμπανα των κεραιών του σταυρού.

πηγή

Ο τρούλος του στηρίζεται δυτικά σε δύο κίονες και ανατολικά στους τοίχους, που διαιρούν σε τρία μέρη το ιερό. Ο τύπος αυτός είναι συνηθισμένος στον ελλαδικό χώρο, ενώ στην Κωνσταντινούπολη και στη Θεσσαλονίκη συναντάμε τον τύπο του σύνθετου σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού.

Ο νάρθηκας καλύπτεται από χαμηλό τρούλο που δεν ξεπερνάει το ύψος της δυτικής κεραίας του σταυρού και τον ναό περιέβαλλαν δύο στοές. 

H βόρεια, η οποία σήμερα έχει αναστηλωθεί και έχει θέα προς την κοιλάδα του Ευρώτα και η δυτική, που δεν υπάρχει στις μέρες μας. Στη βορειοδυτική άκρη του μνημείου υψώνεται καμπαναριό, αρχικά τριώροφο, που χρησιμοποιήθηκε, επί Τουρκοκρατίας, για μιναρές, όταν η εκκλησία είχε γίνει τζαμί. 

πηγή

Σήμερα σώζονται δύο όροφοι και τμήμα της εσωτερικής σκάλας. 

Ένα παρεκκλήσι στην ανατολική άκρη της βορινής στοάς είναι περίπου σύγχρονο με τον κυρίως ναό, ενώ ένα δεύτερο παρεκκλήσι μεταγενέστερο, όπως δείχνει η κάπως αμελής τοιχοδομία του, υπάρχει στα νοτιοανατολικά του μνημείου. 

Από τους χώρους του μοναστηριού σώζονται ακόμα ερείπια ενός διώροφου εστιατορίου, μια στέρνα με υποστυλωμένη οροφή και διάφορα μικρά κτίρια στα δυτικά ενώ η εξωτερική διακόσμηση του μνημείου είναι απλή και οι τοίχοι είναι κτισμένοι με μια κάπως ελεύθερη πλινθοπερίκλειστη τοιχοδομία και οδοντωτές ταινίες υπάρχουν κάτω από τις στέγες. 

Η Γέννηση της Θεοτόκου, 14ος αιώνας
νοτιοανατολικό παρεκκλήσι, Αγία Σοφία, Μυστράς.
(Φωτ. Αρχείο 5ης Ε.Β.Α., φωτ. Γιάννης Πατρικιάνος)
πηγή

Πλούσια κεραμική διακόσμηση έχουν τα τύμπανα των κεραιών του σταυρού και τα δίλοβα παράθυρα τους τονίζονται με διπλές σειρές ακτινωτών τούβλων και μεγάλα οδοντωτά τόξα.

Ο ναός διακρίνεται για τις στενές και ψηλές αναλογίες του, που τονίζουν τον κατακόρυφο άξονα του κτιρίου με την εντύπωση αυτή να είναι πιο έντονη στο εσωτερικό, με τα ψηλά και στενά πλάγια κλίτη και με το φωτισμό, που προέρχεται από τα λίγα παράθυρα του τρούλου και των κεραιών του σταυρού. Τέτοιες αναλογίες δεν είναι συνηθισμένες στη βυζαντινή αρχιτεκτονική και η επιλογή τους μπορεί να θεωρηθεί επίδραση δυτική, από γοτθικούς ναούς, όπου δίνεται ιδιαίτερη έμφαση και σημασία σε παρόμοιες φόρμες. 

Ο Ένθρονος Χριστός στην κόγχη του Ιερού, τοιχογραφία, 14ου αιώνα.

© 1η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων

πηγή

Η Αγία Σοφία, στα βασικά χαρακτηριστικά της, κινείται στα πλαίσια της ελλαδικής σχολής. 

Ο τύπος του δίστυλου σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού με τρούλο, η πλινθοπερίκλειστη τοιχοδομία, τα καθαρά περιγράμματα, οι οδοντωτές ταινίες, είναι στοιχεία συνηθισμένα στις εκκλησίες του υστεροβυζαντινού ελλαδικού χώρου και ο πυρήνας αυτός εμπλουτίζεται με χαρακτηριστικά δυτικά, όπως οι ψηλές και στενές αναλογίες του μνημείου, αλλά και με στοιχεία που εμφανίστηκαν στον Μυστρά, για πρώτη φορά, στις αρχές του 14ου αιώνα. 

Ο νάρθηκας με τρούλο, οι στοές, το καμπαναριό - που συνδέεται χαλαρά με το ναό - τα δύο παρεκκλήσια έχουν προστεθεί σε απομίμηση των ανάλογων χώρων του Αφεντικού. 

Φαίνεται ότι η Οδηγήτρια, με το μέγεθος και τη λαμπρότητα της, λειτουργούσε ως πρότυπο κι ως πηγή έμπνευσης για τους αρχιτέκτονες των μεταγενέστερων εκκλησιών της πόλης ενώ ο γραπτός διάκοσμος του Ναού της Αγίας Σοφίας δεν διατηρείται δυστυχώς σε καλή κατάσταση. 

Λεπτομέρεια από την απεικόνιση του Χριστού ένθρονου 
Αρχείο ΙΑΑ © Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών
πηγή

Το εικονογραφικό πρόγραμμα περιελάμβανε τον Χριστό ένθρονο στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας, θέματα του Ευχαριστιακού κύκλου, ιεράρχες και την Ανάληψη στο ιερό βήμα και κάτω αλλά στους τοίχους, μια ζώνη με ύψος 1.50 μέτρα, που μιμείται ορθομαρμάρωση,   όπως και στην Περίβλεπτο. 

Οι "Εορτές" παριστάνονται στις τρεις ψηλές καμάρες του σταυρού και τα Πάθη του Χριστού εικονίζονται στο διακονικό και στις δύο χαμηλές δυτικές καμάρες, αλλά σώζονται όμως σε όχι καλή  κατάσταση.

Την επιμελημένη διακόσμηση του εσωτερικού του ναού της Αγίας Σοφίας συμπληρώνουν διάφορα μαρμαροθετήματα, οι δύο κίονες δυτικά και το παλιότερο, του 12ου αιώνα, επιστύλιο του τέμπλου, το οποίο σώζεται όμως αποσπασματικά ενώ το λίγο μεταγενέστερο νοτιοανατολικό παρεκκλήσι έχει κυρίως θέματα από τη ζωή της Παναγίας. 

Τοιχογραφία της Παναγίας Ένθρονης 
Αρχείο ΙΑΑ © Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών
πηγή

Το βορειοανατολικό παρεκκλήσι είχε ταφικό χαρακτήρα, όπως δηλώνουν δύο ολόσωμες μορφές αρχαγγέλων, αντικριστές στους τοίχους και η ύπαρξη υπόγειας κρύπτης του 15ου αιώνα. 

Στον τρούλο του διακρίνεται ο Χριστός και γύρω του αγγελικές δυνάμεις. 

Στο τεταρτοσφαίριο εικονίζεται η Παναγία ανάμεσα σε δύο αγγέλους, στον ανατολικό τοίχο ο Ευαγγελισμός, δυτικά η Σταύρωση, βόρεια η Κάθοδος στον 'Αδη και νότια η Κοίμηση της Θεοτόκου όμως οι τοιχογραφίες της Αγίας Σοφίας δεν αφήνουν περιθώρια για ακριβείς τεχνοτροπικές παρατηρήσεις, αφού δεν σώζονται σε καλή κατάσταση. 

Κομμάτια μεταξωτού υφάσματος και πλεξούδα μαλλιών. 

Βρέθηκαν σε τάφο της Βόρειας Στοάς του ναού της 

Αγ. Σοφίας του Μυστρά και θα πρέπει να ανήκουν 

σε μία από τις αρχόντισσες του Μυστρά.

Αρχαιολογικό μουσείο Μυστρά

© 1η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων

πηγή

Είναι φανερή όμως η στενή σχέση τους με τις παραστάσεις και το εικονογραφικό πρόγραμμα της Περιβλέπτου, που είναι περίπου σύγχρονη.

Και οι δύο αυτές εκκλησίες ανήκουν στην ίδια ακριβώς φάση της Παλαιολόγειας ζωγραφικής - κατά το τρίτο τέταρτο του 14ου αιώνα - που αυτή ζηγραφική χαρακτηρίζεται από έντονες τάσεις ιδεαλιστικές καθώς όμως και συντηρητικές. 

Τα αριστοκρατικά ιδεώδη, έτσι όπως εκφράζονται μέσα από τη ζωγραφική της Αγίας Σοφίας, συνάδουν με τη λειτουργία του μνημείου ως εκκλησίας του παλατιού, όπως μπορεί να συμπεράνει κανείς από τη θέση της που βρισκότανε ακριβώς δίπλα από το διοικητικό κέντρο της πόλης και του ευρύτερου εκείνου κράτους. 

Μπορούσε να φτάσει κανείς στην εκκλησία της Αγίας Σοφίας με τα πόδια από το παλάτι, ανεβαίνοντας μια πλαγιά με μικρή σχετικά κλίση και για να φτάσουν στον 'Αγιο Δημήτριο, ο δεσπότης αλλά και η ακολουθία του έπρεπε να βαδίσουν σε πομπή μέσα από τους στενούς δρόμους της πυκνοκατοικημένης Κάτω Πόλης.

Ο Μυστράς απέχει 5 χιλιόμετρα από την Σπάρτη, και περί τα 230 χιλιόμετρα από την Αθήνα ενώ ο αρχαιολογικός χώρος είναι ανοικτός καθημερινά, από τις 8.00 το πρωί έως τις 20.00 το βράδυ, την θερινή περίοδο. 

Τηλέφωνο 5ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων: (+30) 27310 83377, 27310 25363.