Παρασκευή, 19 Ιουνίου 2015

Ιερά Μονή Αγίου Αντωνίου Βροντησίου, Ζαρός Kρήτη

πηγή φωτογραφίας: www.cretanbeaches.com


Βρίσκεται 49 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του Ηρακλείου, στην επαρχία Καινουρίου κοντά στο Βοριζιανό φαράγγι στους νότιους πρόποδες του Ψηλορείτη, σε υψόμετρο 550 και ανάμεσα στα χωριά Ζαρός και Βορίζια.

 

Η Mονή Βροντησίου το 1927
Φωτογραφία της Ελλης Σουγιουλτζόγλου - Σεραιδάρη
Η ονομασία της μονής ενδεχομένως να σχετίζεται με τον ιδρυτή της, αφού σε έγγραφο του 1323 αναφέρονται 4 ιερείς στο Χάνδακα με το όνομα Βροντίσης. 

Οι ρίζες της Μονής Βροντησίου χάνονται μέσα στο χρόνο πιθανόν στις αρχές της 2ης Βυζαντινής περιόδου (μετά το 961 μ.Χ.). 

Μετά το 1500 οπότε παρακμάζει η γειτονική μονή Βαρσαμονέρου της οποίας ήτανε μετόχι αρχίζει να κατέχει μια ξεχωριστή θέση στη μοναστική ζωή της Κρήτης. Ειδικά τον τελευταίο αιώνα της βενετοκρατίας (17ος αιώνας) γίνεται μεγάλο πνευματικό και καλλιτεχνικό κέντρο με ακτινοβολία σ’ όλη την Κρήτη. 



πηγή φωτογραφίας: orthodoxcrete.com
πηγή φωτογραφίας: orthodoxcrete.com

Μιχαήλ Δαμασκηνός
Θεία λειτουργία 
(1579 - 1584).
Μουσείο Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης
πηγή φωτογραφίας: commons.wikimedia.org
Η παράδοση θέλει το μεγάλο κρητικό ζωγράφο Μιχαήλ Δαμασκηνό να είναι μοναχός της μονής Βροντησίου κάτι που όμως δεν ευσταθεί.

Κατά τη διάρκεια της εκεί παραμονής του φιλοτέχνησε έξι από τις πιο γνωστές εικόνες του, που παρέμεναν στο μοναστήρι μέχρι το 1800 και είναι οι: Η προσκύνησις των Μάγων, Μη μου Άπτου, Η Α' Οικουμενική Σύνοδος, Ο Μυστικός Δείπνος, Η καιόμενη βάτος και Η Θεία Λειτουργία.

Ο τότε Μητροπολίτης Κρήτης Γεράσιμος αντελήφθη τη μεγάλη καλλιτεχνική αξία αυτών των εικόνων και τις μετέφερε στον Άγιο Μηνά, στο Μεγάλο Κάστρο (σημερινό Ηράκλειο). Στον Άγιο Μηνά έμειναν σχεδόν δύο αιώνες και το 1970 μεταφέρθηκαν στο Μουσείο Εικόνων και Κειμηλίων της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης, στο Ναό της Αγίας Αικατερίνης.

Οι εικόνες αυτές μαρτυρούν τη σχέση που είχε ο περίφημος αυτός ζωγράφος με τη Μονή Βροντησίου και δεν ήταν καθόλου παράξενη αυτή η σχέση, αφού το Βροντήσι ήταν γνωστό πνευματικό κέντρο της Ενετοκρατούμενης Κρήτης όμως δεν είναι γνωστό ποια ακριβώς ήταν η σχέση του Δαμασκηνού με τη Μονή Βροντησίου.


Μιχαήλ Δαμασκηνός, Η Α οικουμενική Σύνοδος.
Μουσείο Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης
πηγή φωτογραφίας: commons.wikimedia.org
Μιχαήλ Δαμασκηνός, Ο Μυστικός Δείπνος.
Μουσείο Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης
πηγή φωτογραφίας: paletaart.wordpress.com
Μιχαήλ Δαμασκηνός, Η Προσκύνησης των Μάγων.
Μουσείο Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης
πηγή φωτογραφίας: paletaart.wordpress.com


Μιχαήλ Δαμασκηνός, 1590
Η Αποτομή του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου.

Μουσείο Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης
πηγή φωτογραφίας: greekfinearts.blogspot.gr
Έχει γραφτεί ότι υπήρξε μοναχός της μονής. Η υπόθεση αυτή δεν ευσταθεί γιατί ο Μιχαήλ Δαμασκηνός δεν υπήρξε ποτέ του μοναχός. Άλλωστε διατηρούσε καθ' όλη τη ζωή του το βαφτιστικό του όνομα (Μιχαήλ). Μπορούμε να υποθέσουμε ότι κατέφυγε στο Βροντήσι, κοντά σε άλλους λογίους της εποχής, αναζητώντας μια ψυχική επαφή μαζί τους, αλλά και επαφή με την τέχνη που είχε ενδεχομένως αναπτυχθεί στο μοναστήρι. Μια εκπληκτική μαρτυρία για τη σχέση του Δαμασκηνού με τη Μονή Βροντησίου προέρχεται από ενθύμιση που δημοσίευσε ο καθηγητής Μ. Μανούσακας. Ενώ είχε εκδηλωθεί η τουρκική επίθεση, ο Εμμ. Δέσος, βιβλιογράφος και αδελφός του Ηγουμένου της Μονής Βροντησίου Σίλβεστρου Δέσου, έδωσε στον λόγιο μοναχό και ηγούμενο του Αγίου Γεωργίου στο Σκαλωτό Γεράσιμο Βλάχο "ανθίβολα" ή "ντιζένια" (= προσχέδια) επτά αγιογραφικών πινάκων. Ένα από τα "ανθίβολα" αυτά ήταν η κεφαλή του Μεγάλου Αντωνίου ζωγραφισμένη από το Δαμασκηνό. Η παράδοση αναφέρει επίσης ότι ο νεαρός Δομήνικος Θεοτοκόπουλος μαθήτευσε στη Μονή Βροντησίου πριν να φύγει από την Κρήτη και να μείνει στην ιστορία της τέχνης σαν ένας από τους μεγαλύτερους ζωγράφους με το όνομα El Greco. Οι τοιχογραφίες που έχουν σωθεί στο καθολικό είναι του 14ου αιώνα και δείχνουν επιρροές από την παλαιολόγεια Αναγένηση και αναδεικνύουν την ποιότητα της καλλιτεχνικής έκφρασης που είχε αναπτυχθεί στη Μονή. Η καλλιτεχνική οντότητα του Βροντησίου αποδεικνύεται και από την εκπληκτικής τεχνικής ανάγλυφη κρήνη του 15ου αιώνα που σώζεται στην εξωτερική αυλή με παράσταση των Πρωτόπλαστων.


Η Κρήνη της Μονής, 1935.
Φωτογραφία της Ελλης Σουγιουλτζόγλου - Σεραιδάρη
πηγή φωτογραφίας: www.eosm.gr
Ο 16ος αιώνας ήτανε η εποχή που το μοναστήρι είχε στελεχωθεί με λόγιους μοναχούς, όπως ο Ηγούμενος Λαυρέντιος Μαρίνος και ο γνωστός συγγραφέας βιβλιογράφος Νικηφόρος Βενετζάς. 

Μετά την οθωμανική κατάκτηση του νησιού, τα στρατεύματα του Κιοπρουλή, μετά από δική του εντολή, δεν έθιξαν το μοναστήρι. 

Ωστόσο στην επανάσταση του 1866 τέσσερις από τους μοναχούς σφαγιάστηκαν, το καθολικό και 10 από τα κελιά κάηκαν και οι αγροτικές καλλιέργειες της μονής μεταξύ αυτών περίπου 300 ελιές πυρπολήθηκαν, επειδή προσέφερε καταφύγιο στους επαναστάτες του Μιχαήλ Κόρακα που είχε εγκαταστήσει το αρχηγείο του στην Μονή απο την οποία κήρυξε την επανάσταση στην Κεντρική και στην Ανατολική Κρήτη. Ακολούθησε η εγκατάλειψη της μονής, ο Σαδιά Αγάς από το Ζαρό μετέτρεψε τη μονή σε μαντρί για τα πρόβατά του όμως αποτέλεσε ξανά καταφύγιο των Κρητών επαναστατών το 1878. 


Η Κρήνη της Μονής
πηγή φωτογραφίας: history-pages.blogspot.gr
Κατά τη διάρκεια των δυο επαναστάσεων τα περισσότερα από τα κειμήλια καταστράφηκαν. 

Την ίδια περίοδο φαίνεται να καταστράφηκε και η πλούσια βιβλιοθήκη της Μονής η οποία εκτός από εκκλησιαστικά βιβλία περιελάμβανε μεγάλο αριθμό αρχαίων χειρόγραφων και κωδικών. 

Εξ’ αιτίας αυτής της καταστροφής σήμερα σώζονται ελάχιστες από τις τοιχογραφίες του ναού όπως πρέπει να ήταν έως και το 1866.

Στις μέρες μας αν και η μονή έχει χάσει μεγάλο μέρος της παλιάς της αίγλης από την κατεδάφιση του φρουριακού συγκροτήματος και την ανέγερση νέων κτισμάτων, εξακολουθεί να είναι επιβλητική. 

Λεπτομέρεια  της Κρήνης της Μονής Βροντησίου.
πηγή φωτογραφίας: history-pages.blogspot.gr
H Κρήνη της Μονής το 1939.
Φωτογραφία της Ελλης Σουγιουλτζόγλου - Σεραιδάρη
πηγή φωτογραφίας: allh-ellada.blogspot.gr 

Λίγο πριν την είσοδο του μνημείου, πλάι σε αιωνόβιο πλατάνι, σώζεται μια μνημειακών διαστάσεων κρήνη του 15ου αιώνα. 

Οι ανάγλυφες παραστάσεις της που εικονίζουν τον Αδάμ και την Εύα στον Παράδεισο, το Θεό και στα πόδια τους τέσσερις φιγούρες που συμβολίζουν τους τέσσερις ποταμούς της Εδέμ, από το στόμα των οποίων τρέχουν αντίστοιχοι κρουνοί με νερό, έχουν εκτελεστεί με μοναδική καλλιτεχνική δεξιότητα. 

Η παλαιά είσοδος έχει αντικατασταθεί, διατηρούνται όμως ευδιάκριτα λείψανά της.Το καθολικό είναι δίκλιτος, διμάρτυρος ναός. Το ένα κλίτος είναι αφιερωμένο στον τιμώμενο άγιο της Μονής Αντώνιο και το δεύτερο στον απόστολο Θωμά.


Ο Αγίος Συμεών ο Θεοδόχος που κρατά στην
 αγκαλιά του το βρέφος Ιησού.
πηγή φωτογραφιών: www.imga.gr
Το κωδωνοστάσιο αποτελεί ανεξάρτητο οικοδόμημα, με χαρακτηριστικά που παραπέμπουν άμεσα στην ενετική αρχιτεκτονική και συγκαταλέγεται στα αρχαιότερα κωδονοστάσια στην Κρήτη ενώ βρίσκεται εκτός ναού και είναι στεγασμένο με τόξα.

Στο νότιο κλίτος διασώζονται τμήματα του τοιχογραφικού διακόσμου. Ξεχωρίζουν η μοναδική στην κρητική εικονογραφία παράσταση του Δείπνου στους Εμμαούς στην κόγχη του βήματος, η Κοινωνία των Αποστόλων στην καμάρα του και οι παραστάσεις των Μηνολογίων στην καμάρα του κυρίως ναού. 

Χαρακτηριστική είναι η μορφή του Αγίου Συμεών του Θεοδόχου που κρατά στην αγκαλιά του το βρέφος Ιησού.

Οι τοιχογραφίες της Μονής Βροντησίου μαρτυρούν το υψηλό καλλιτεχνικό επίπεδο που διατηρούσε η κρητική τέχνη στις τελευταίες δεκαετίες του 14ου αιώνα και τη σχέση της με μεγάλα καλλιτεχνικά κέντρα, όπως τη Μακεδονία.

Οι μορφές είναι ογκώδεις αλλά ωραίες, με στάσεις κομψές και συγκρατημένη κίνηση. Το πλάσιμο είναι προσεκτικό και λεπτομερειακό στις ολόσωμες μορφές του νότιου τοίχου και ελεύθερο, με πολλά συμπληρωματικά χρώματα στις ρεαλιστικές μορφές των παραστάσεων.


Οι Άγιοι Δέκα, τοιχογραφία Καθολικού. 14ος αιώνας.
πηγή φωτογραφίας: www.imga.gr
πηγή φωτογραφίας: orthodoxcrete.com
πηγή φωτογραφίας: www.imga.gr

Άγγελος Ακοτάντος, Η Άμπελος.
πηγή φωτογραφίας: www.pde.gr
Στο ναό φυλάσσεται σήμερα η εξαιρετική εικόνα της «Αμπέλου» του 16ου αιώνα έργο του μεγάλου και σπουδαιότερου κρητικού ζωγράφου του 15ου αιώνα, Άγγελου Ακοτάντο  από τον Χάνδακα. Σήμερα στη μονή, σε κτίριο δυτικά της εξωτερικής αυλής στεγάζονται προσωρινά οι δραστηριότητες του Διεθνούς Χωριού Κρητικής Νεολαίας. 

Η μονή Βροντησίου που έχει παραχωρήσει το κτίριο αυτό έχει προσφέρει και έκταση 120 στεμμάτων στη θέση Νέα Βορίζια για την δημιουργία των μόνιμων εγκαταστάσεων που θα φιλοξενούν τις φιλόδοξες δραστηριότητες του Διεθνούς Χωριού.

Η αναγέννηση της ανδρικής Μονής Βροντησίου οφείλεται στις προσπάθειες του μακαριστού (+ Ιανουάριος 2017) Ηγουμένου Χριστοφόρου Αλεβιζάκη ο οποίος προσπάιησε και αποκατέστησε τις ζημιές που επέφερε η ενός αιώνα εγκατάλειψη.

Ο ναός της Μονής είναι αφιερωμένος στον Άγιο Αντώνιο και τον Απόστολο Θωμά και εορτάζει αντίστοιχα την πρώτη Κυριακή μετά το Πάσχα, Κυριακή του Θωμά και στις 17 Ιανουαρίου. Παλαιότερα γινόταν ένα από τα πιο ονομαστά πανηγύρια της Κρήτης το οποίο σήμερα δυστυχώς έχει ατονήσει.

Τηλέφωνο Μονής: (+30) 28940 31247.